Beschrijving van de ruïnehagedis
Leefgebied
De ruïnehagedis is een van de meest wijdverspreide hagedissoorten ter wereld en is oorspronkelijk afkomstig uit Italië en de omliggende eilanden, waaronder Sicilië. Vanuit dit inheemse gebied heeft de soort zich verspreid over naburige landen.
Door toedoen van de mens is de ruïnehagedis ook buiten zijn natuurlijke verspreidingsgebied terechtgekomen. Deze verspreiding begon al in de geschiedenis, waarschijnlijk via vracht- en handelsroutes over zee, wat de introductie in andere mediterrane landen en eilanden verklaart. In Noord-Amerika zijn populaties onder meer te vinden in staten zoals New York, Kansas, Californië en Connecticut, waar de hagedis soms als een invasieve soort wordt beschouwd.
Zijn vermogen om te gedijen in een breed scala aan omgevingen, van natuurlijke gebieden tot door de mens aangepaste landschappen, heeft de ruïnehagedis in staat gesteld een wereldwijde verspreiding te realiseren.
Europa
De ruïnehagedis is in Europa inheems in een groot deel van Italië, inclusief de eilanden Sicilië, Sardinië, Capri en Elba, en in de zuidelijke Alpengebieden. Vanuit dit kerngebied strekt het natuurlijke verspreidingsgebied zich uit over de westelijke Balkan, waar de soort voorkomt in Bosnië en Herzegovina, Kroatië, Montenegro, Slovenië en Albanië.
De ruïnehagedis is ook door de mens geïntroduceerd in andere delen van het continent. Zo heeft de soort zich met succes gevestigd in gebieden in Spanje, Turkije en in Frankrijk. In Centraal-Europa komt de hagedis van nature voor in delen van Zwitserland en Oostenrijk, maar ook hier zijn er populaties die door de mens zijn geïntroduceerd.
Nederland
De ruïnehagedis is geen inheemse soort in Nederland. De aanwezigheid van de hagedis in ons land is te danken aan menselijke introductie en transport, waarbij de dieren zijn meegelift met vracht of zijn ontsnapt uit gevangenschap. In Nederland zijn er slechts enkele zeer lokale en geïsoleerde populaties bekend, waarvan de meeste niet permanent overleven. Er zijn waarnemingen gedaan op specifieke, vaak stedelijke locaties waar de hagedissen een geschikt microklimaat en habitat hebben gevonden. Deze populaties zijn echter klein en bevinden zich niet in een groot of aaneengesloten verspreidingsgebied
Habitat en biotoop
Van nature geeft de hagedis de voorkeur aan zonnige en open gebieden met veel schuilplaatsen, zoals rotsachtige hellingen, graslanden en struikgewas. Door zijn aanpassingsvermogen is de soort echter ook in staat om te gedijen in door de mens aangepaste landschappen. Dit omvat agrarische gebieden, tuinen, wijngaarden en stedelijke omgevingen zoals ruïnes, stenen muren, hekken en spoorwegbermen.
Het vermogen om te leven in door de mens gecreëerde biotopen heeft aanzienlijk bijgedragen aan de succesvolle verspreiding van de soort over de hele wereld, zelfs buiten zijn oorspronkelijke verspreidingsgebied.
Herkenning
De ruïnehagedis is een hagedis met een slank en atletisch lichaam, een puntige kop en een lange staart die makkelijk afbreekt, maar kan regenereren. De kleur en patronen variëren sterk afhankelijk van de ondersoort, het geslacht en de geografische locatie, wat de herkenning soms uitdagend maakt.
Over het algemeen heeft de hagedis een rug die groen, bruin of grijs is, vaak met donkere vlekken of strepen. Sommige varianten hebben een duidelijke streep in het midden van de rug, terwijl anderen twee lichte strepen langs de flanken hebben die worden geflankeerd door een donkere streep.
De onderzijde van de hagedis is meestal witachtig of groen, en mannetjes hebben vaak een fellere, soms oranje of gele buik, vooral tijdens het broedseizoen. De totale lengte van de hagedis van de kop tot het puntje van de staart kan 20 tot 25 centimeter bedragen, waarbij de staart ongeveer twee keer zo lang is als het lichaam.
Juvenielen
De juvenielen hebben een vergelijkbare lichaamsbouw als de volwassen dieren, maar hun kleur en patroon zijn over het algemeen duidelijker en meer opvallend. De jonge hagedissen hebben meestal een bruine rug met een felgroene of soms lichtblauwe staart. Vaak hebben ze een duidelijk patroon van donkere strepen of vlekken over de lengte van het lichaam.
Bij de geboorte hebben de jonge hagedissen een lengte van 2,5 tot 3 centimeter van snuit tot aars en ze bereiken een totale lengte van 6 tot 7 centimeter, inclusief de staart. Naarmate ze ouder worden en opgroeien, beginnen de kleuren te vervagen en aanzienlijk te variëren, waardoor ze het uiterlijk van een volwassen hagedis aannemen.
Taxonomie
De ruïnehagedis is een soort met een opmerkelijk groot aantal ondersoorten, wat getuigt van zijn grote verspreiding en de isolatie van populaties over vele eilanden en gebieden. De precieze telling van ondersoorten varieert enigszins in de literatuur, maar veel experts erkennen meer dan vijftig verschillende ondersoorten. De variaties tussen de ondersoorten zijn vaak subtiel, zoals verschillen in lichaamskleur, patroon en grootte, maar ze weerspiegelen wel de geografische en evolutionaire geschiedenis van de soort.
Voedsel
Het dieet bestaat vooral uit allerlei soorten ongewervelden. Ze voeden zich met een breed scala aan kleine dieren, waaronder verschillende soorten insecten, spinnen, wormen en slakken. De jachttechnieken van de hagedis zijn gebaseerd op snelheid en behendigheid, waarmee ze hun prooi snel overmeesteren.
Hoewel hun dieet voornamelijk carnivoor is, is de ruïnehagedis ook een opportunistische eter. In sommige gebieden, en dan vooral populaties op eilanden, vullen ze hun menu aan met plantaardig materiaal. Hierbij eten ze kleine stukjes van bloemen, jonge bladeren en vruchten van bijvoorbeeld vijgen of druiven, wat hun aanpassingsvermogen aan de lokale voedselbronnen aantoont. In uitzonderlijke gevallen is zelfs kannibalisme waargenomen, waarbij oudere exemplaren hun eigen jongen of andere, kleinere hagedissen opaten.
Weetjes over de ruïnehagedis
- De ruïnehagedis is een van de snelste en meest behendige hagedissen van Europa, wat hen in staat stelt snel te ontsnappen aan roofdieren en hun prooi effectief te vangen.
- De hagedis is seksueel dimorf, wat betekent dat mannetjes en vrouwtjes er anders uitzien; mannetjes zijn meestal groter, hebben een bredere kop en zijn feller gekleurd dan vrouwtjes, vooral tijdens het broedseizoen.
- Net als veel andere hagedissen kan de ruïnehagedis autotomie uitvoeren, waarbij hij zijn staart afwerpt om een roofdier af te leiden en te ontsnappen. De staart groeit later weer aan, hoewel de nieuwe staart vaak korter is en een minder heldere kleur heeft.
- In sommige populaties die op kleine eilanden leven, hebben de ruïnehagedissen hun dieet geëvolueerd van voornamelijk insectivoor naar herbivoor, met een toegenomen consumptie van planten en algen, wat een opmerkelijk voorbeeld van snelle evolutie is.
Gedrag
De ruïnehagedis is een overdag actieve hagedis die bekendstaat om zijn levendige en alerte gedrag. Ze brengen hun dagen door met jagen, zonnebaden en het verdedigen van hun territorium. Mannetjes zijn zeer territoriaal en verdedigen hun leefgebied fel tegen rivalen door middel van hoofdbewegingen, duels en, indien nodig, fysieke gevechten.
Het zonnebaden is van cruciaal belang voor de hagedis, omdat het hem in staat stelt zijn lichaamstemperatuur te reguleren; vaak zie je ze roerloos op een warme steen of muur zitten. Als er gevaar dreigt, vluchten ze extreem snel naar nabijgelegen spleten of gaten.
Het zijn actieve jagers die hun prooi op zicht vangen, en ze staan erom bekend dat ze zeer efficiënt zijn in het vangen van insecten en andere kleine ongewervelden.
Juvenielen
Het gedrag van de jonge ruïnehagedissen verschilt enigszins van dat van volwassen dieren. Na het uitkomen van de eieren zijn de juvenielen onmiddellijk zelfstandig en gaan ze op zoek naar hun eigen voedsel en schuilplaatsen.
Ze zijn extreem schuw en voorzichtig, en brengen het grootste deel van hun tijd door verborgen in dichte vegetatie of kleine spleten om te ontsnappen aan roofdieren, waaronder grotere hagedissen van hun eigen soort.
Jonge ruïnehagedissen zijn, net als de volwassenen, overdag actief en jagen op zeer kleine insecten, passend bij hun lichaamsgrootte. Ze zijn minder territoriaal dan volwassen mannetjes, maar moeten wel concurreren met hun broertjes en zusjes om voedsel en leefruimte. Naarmate ze ouder worden, ontwikkelen ze het meer dominante en territoriale gedrag dat kenmerkend is voor volwassen mannetjes.
Voortplanting
De voortplanting van de ruïnehagedis start met het broedseizoen, dat doorgaans twee tot drie maanden aanhoudt. In deze tijd strijden mannetjes om de beste zonneplekken en om de vrouwtjes, waarbij ze hun hoofden knikken en elkaar bijten.
Eitjes
Na het paren legt het vrouwtje haar eieren in de grond of in zand. Een vrouwtje kan wel drie tot vier keer per jaar eieren leggen, met telkens drie tot zeven eieren per keer. Deze eieren komen na ongeveer 34 dagen uit, waarna de jongen, de juvenielen, ter wereld komen.
Juvenielen
De juvenielen zijn direct na de geboorte volledig zelfstandig en moeten meteen op zoek naar hun eigen eten en schuilplaatsen. Ze zijn nog heel klein, maar beginnen meteen met groeien. Ze hebben een onzeker leven, maar als ze de volwassen leeftijd bereiken, zullen ze zelf ook deelnemen aan de voortplanting.
De ruïnehagedis wordt in het wild meestal drie tot zeven jaar. In gevangenschap kunnen ze iets ouder worden.
Predatie
De ruïnehagedis heeft een verscheidenheid aan natuurlijke vijanden die zijn overleving bedreigen. De predatie op deze hagedissen wordt voornamelijk uitgevoerd door een breed scala aan roofdieren, waaronder verschillende soorten vogels, zoals torenvalken, eksters en andere roofvogels. Ook slangen en kleine zoogdieren, waaronder huiskatten, vormen een aanzienlijk gevaar.
Jonge ruïnehagedissen zijn het kwetsbaarst en kunnen zelfs worden gegeten door volwassen hagedissen van hun eigen soort, wat aantoont dat kannibalisme voorkomt.
Ter verdediging en om te ontsnappen aan deze predatoren, vertrouwt de hagedis op zijn opmerkelijke snelheid en behendigheid om snel een schuilplaats te bereiken. Mocht de hagedis bij de staart worden gegrepen, dan kan hij deze afwerpen in een proces dat autotomie wordt genoemd. De afgebroken staart blijft nog even bewegen, wat de predator afleidt en de hagedis de kans geeft om te vluchten.
Bedreiging
Wereldwijd wordt de ruïnehagedis niet als een bedreigde soort beschouwd. De IUCN classificeert de soort als ‘Niet bedreigd’ (Least Concern). Deze gunstige status is te danken aan het grote en groeiende verspreidingsgebied, de grote populaties en de hoge tolerantie voor verschillende habitats, waaronder door de mens aangepaste omgevingen zoals tuinen en stedelijke gebieden.
Hoewel lokale populaties wel te maken kunnen krijgen met bedreigingen zoals habitatverlies of -vervuiling, zijn deze bedreigingen niet van invloed op de overleving van de soort als geheel. In veel landen waar de hagedis is geïntroduceerd, wordt hij zelfs beschouwd als een invasieve soort die inheemse hagedissenpopulaties kan verdringen.
Nederland
In Nederland is de situatie van de ruïnehagedis anders dan in het oorspronkelijke verspreidingsgebied. De ruïnehagedis komt niet van nature voor in Nederland en is hier per ongeluk of opzettelijk geïntroduceerd. De populaties die hier leven zijn zeer klein en verspreid, en staan door hun beperkte omvang en isolatie wel onder druk.
De bedreigingen voor deze populaties zijn onder meer het verlies van hun specifieke leefgebied en sterfte door menselijke activiteiten, met name onderhoudswerkzaamheden zoals het afbreken van oude muren en gebouwen, het verwijderen van losliggend puin, of het snoeien en weghalen van dichte vegetatie.
Bescherming
In Nederland heeft de ruïnehagedis geen wettelijke bescherming. Dat komt doordat deze hagedis van oorsprong niet in Nederland voorkomt, maar als exoot door menselijk toedoen hier terecht is gekomen en zich op enkele plekken heeft gevestigd. De Nederlandse wet, zoals de Wet natuurbescherming, beschermt vooral inheemse soorten, zoals de levendbarende hagedis en de zandhagedis. Omdat de ruïnehagedis niet-inheems is, vallen de kleine, geïsoleerde populaties niet onder de beschermingsmaatregelen van deze wet.
Bronnen
- Wikipedia. (n.d.). Italian wall lizard. Geraadpleegd op 31 augustus 2025, van https://en.wikipedia.org/wiki/Italian_wall_lizard
- CABI Compendium. (n.d.). Podarcis sicula (Italian wall lizard). Geraadpleegd op 31 augustus 2025, van https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.1079/cabicompendium.68192
- lacerta.de. (n.d.). Podarcis siculus (RAFINESQUE-SCHMALTZ, 1810). Geraadpleegd op 31 augustus 2025, van https://www.lacerta.de/AS/Taxon.php?Genus=19&Species=85
- Understanding Italy. (n.d.). Explore the Fascinating World of the Italian Wall Lizard (Podarcis siculus). Geraadpleegd op 31 augustus 2025, van https://www.understandingitaly.com/italian-wall-lizard.html
- The Reptile Database. (n.d.). Podarcis siculus (RAFINESQUE-SCHMALTZ, 1810). Geraadpleegd op 31 augustus 2025, van https://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Podarcis&species=siculus
- RAVON. (n.d.). Ruïnehagedis. Geraadpleegd op 31 augustus 2025, van https://www.ravon.nl/Soorten/Soortinformatie/amfibieen-en-reptielen/Reptielen/Ruinehagedis
- Waarneming.nl. (n.d.). Ruïnehagedis. Geraadpleegd op 31 augustus 2025, van https://www.waarneming.nl/species/1330/
- Animal Diversity Web. (n.d.). Podarcis siculus. Geraadpleegd op 31 augustus 2025, van https://animaldiversity.org/accounts/Podarcis_siculus/
- International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. (n.d.). Podarcis siculus. Geraadpleegd op 31 augustus 2025, van https://www.iucnredlist.org/species/61553/89704207
Podarcis siculus | |
Taxonomie | |
|---|---|
| Rijk | Animalia |
| Stam | Chordata |
| Klasse | Reptilia (Reptielen) |
| Orde | Squamata (Schubreptielen) |
| Familie | Lacertidae (Echte hagedissen) |
| Synoniem | |
Kenmerken | |
| Kop-staartlengte | 20-25 cm |
| Staartlengte | Twee keer zo lang als het lichaam |
| Kleur | Groen of bruin met variërende patronen en donkere strepen |
| Gewicht | |
| Groep/solitair | 5-8 gram |
| Voeding | |
Voortplanting | |
| Broedinterval | Jaarlijks |
| Paartijd | 2-3 maanden |
| Aantal legsels | 3-4 legsels |
| Aantal eieren | 3-7 per legsel |
| Plaats eieren | Begraven in zand of losse grond |
| Grootte eieren | 12-16 x 7-9 mm |
| Incubatietijd | 34 dagen |
| Geboortelengte | 6-7 cm |
| Geslachtsrijp | 1-2 jaar |
| Levensduur | 3-7 jaar in het wild |
Voorkomen in Nederland | |
| Status | Exoot |
| Zeldzaamheid | Zeer zeldzaam |
| Rode lijst | – |
Verspreiding | |
| Nederland | Slechts op een paar plekken |
| Wereld | Europa, Noord-Amerika |
| Biotoopvoorkeur | Zonnige, rotsachtige gebieden, muren en ruïnes |
 Verspreidingskaart ruïnehagedis | |
Voorkomen wereldwijd | |
 Leefgebied ruïnehagedis Author: Osado, License: Public domain | |
Ontdek meer van Fauna & Flora
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
