Gamma-uil

Beschrijving van de gamma-uil

Leefgebied

Mondiaal

De gamma-uil heeft een zeer groot mondiaal verspreidingsgebied, van de noordelijke delen van Noord-Afrika, door heel Europa, en oostwaarts tot in Azië, inclusief Japan en China. De vlinder is een sterke trekker en kan door migratie hogere breedtegraden bereiken, tot aan Groenland, IJsland en Scandinavië toe.

Hoewel hij in Noord-Amerika is onderschept bij havens, is er geen bewijs dat de gamma-uil zich daar permanent heeft gevestigd.

De soort kan zich het hele jaar door voortplanten in het zuidelijke deel van zijn verspreidingsgebied, maar in noordelijke gebieden overleeft hij de winter niet en zijn de populaties afhankelijk van jaarlijkse migratie vanuit het zuiden.

Europa

Binnen Europa is de gamma-uil wijdverspreid. De vlinder is inheems in het zuiden van Europa en delen van het Middellandse Zeegebied, waar hij kan overwinteren en meerdere generaties per jaar produceert.

De vlinders trekken in het voorjaar en de zomer in grote aantallen naar het noorden en koloniseren zo Centraal- en Noord-Europa, inclusief landen als het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Finland en de Benelux. De populaties in deze noordelijke gebieden sterven in de herfst en zijn afhankelijk van nieuwe migranten uit het zuiden in het volgende jaar. In zachte winters kunnen ze echter soms overwinteren als volgroeide rups of pop.

Nederland

In Nederland is de gamma-uil een zeer algemene trekvlinder die overal in het land kan worden waargenomen. De vlinder arriveert vanuit het Middellandse Zeegebied en kan in de zomer en herfst zeer talrijk zijn.

Hoewel hij als trekvlinder wordt beschouwd, kan hij in zachte winters ook in Nederland overwinteren als volgroeide rups of pop.

Habitat en biotoop

De gamma-uil is een vlinder die zich zeer goed kan aanpassen en in een breed scala aan habitats en biotopen voorkomt. Het is een vlinder die zich in bijna elk open landschap thuisvoelt, van agrarisch land en onbebouwde gebieden tot tuinen en stedelijke gebieden. De vlinder mijdt dichte bossen en geeft de voorkeur aan open, zonnige plekken.

De rupsen zijn zeer polyfaag en voeden zich met een grote verscheidenheid aan planten, wat bijdraagt aan de wijdverspreide aanwezigheid van de soort.

Herkenning

Vlinder

De volwassen gamma-uil is een vlinder met een spanwijdte van 35 tot 45 millimeter en een voorvleugellengte die varieert tussen 13 en 21 millimeter. De voorvleugels hebben een variabele tekening van verschillende bruin- tot grijstinten en een kenmerkende onregelmatig gevormde, witte Y-vormige vlek in het midden. De achtervleugels van de vlinder zijn bruin met een brede, donkere band langs de rand.

Rups

De rups kan een lengte bereiken van 24 tot 40 millimeter. De kleur van het lichaam varieert van groen tot bijna zwart. Vaak heeft de rups een donkere lijn op de rug die geflankeerd wordt door twee dunne, witte lijnen. Aan de zijkanten loopt een lichte gele lijn. De rups is tevens te herkennen aan de aanwezigheid van drie paar buikpoten.

Pop

De pop heeft een lengte van 17 tot 25 millimeter en is groen tot zwart van kleur. De verpopping vindt plaats in een glanzende, zilverkleurige cocon die bevestigd is aan de onderkant van een blad van de waardplant.

Voedsel

De volwassen gamma-uil voedt zich met nectar van een breed scala aan bloeiende planten. Ze zijn vaak te vinden op algemeen voorkomende nectarbronnen zoals klaver, verschillende soorten distels, paardenbloem en de vlinderstruik. Deze vlinders zijn in staat om grote afstanden af te leggen op zoek naar voedsel, wat bijdraagt aan hun rol als bestuivers.

Waardplanten

De rups is zeer polyfaag, wat betekent dat hij zich voedt met een zeer groot aantal plantensoorten. Dit draagt bij aan de wijdverspreide aanwezigheid van de soort, omdat de rups bijna elke plant kan eten die hij tegenkomt. De waardplanten omvatten verschillende landbouwgewassen zoals biet, kool, erwten, bonen, sla en aardappel. De rups is ook te vinden op een breed scala aan wilde planten en onkruiden, waaronder de brandnetel.

Weetjes over de gamma-uil

• De naam van de vlinder is afgeleid van het Griekse symbool gamma (γ), dat in de vorm van een zilverkleurige Y op zijn voorvleugels te vinden is.
• De gamma-uil kan vliegen met een snelheid tot wel 25 kilometer per uur, wat bijdraagt aan zijn vermogen om over lange afstanden te migreren.
• De gamma-uil is een van de meest bekende trekvlinders van Europa en kan enorme afstanden afleggen, soms duizenden kilometers, van Noord-Afrika en het Middellandse Zeegebied naar het noorden van Europa.
• In sommige jaren kunnen er massale invasies van gamma-uilen plaatsvinden in Noord-Europa.

Gedrag

Vlinder

De gamma-uil is een krachtige vlieger en staat bekend om zijn indrukwekkende migratiegedrag. De vlinders trekken in grote aantallen van zuidelijke naar noordelijke gebieden, vaak op aanzienlijke hoogten, en koloniseren zo nieuwe leefgebieden waar zij zich voortplanten.

Ze zijn zowel overdag als ’s nachts actief en vliegen snel, waarbij ze regelmatig stilstaan om zich te voeden met nectar.

Rups

De rups wordt beschreven als een ‘spanrups’ vanwege zijn kenmerkende bewegingswijze. Bij het kruipen trekt hij zijn achterlichaam naar voren, waardoor zijn rug in een boog kromt.

De rups voedt zich eerst met de onderkant van bladeren en verplaatst zich later naar de bovenkant. Bij verstoring kan de rups zich van de plant laten vallen en zich dood houden.

Mobiliteit

De gamma-uil is een uitermate mobiele vlinder en staat bekend om zijn krachtige en snelle vlucht, waarmee hij in staat is grote afstanden af te leggen. Deze vlinder is een sterke trekker die elk jaar vanuit zuidelijke streken naar noordelijke delen van Europa vliegt om zich daar voort te planten. Met een vliegsnelheid die kan oplopen tot wel 25 kilometer per uur, kan de gamma-uil duizenden kilometers afleggen en nieuwe leefgebieden koloniseren.

Vliegtijd

De vliegtijd is afhankelijk van de geografische locatie. In warmere streken zoals het Middellandse Zeegebied is de vlinder het hele jaar door te zien, met meerdere overlappende generaties. In Centraal- en Noord-Europa verschijnen de eerste vlinders in de late lente en vroege zomer (meestal vanaf mei of juni) als migranten. De daaropvolgende generaties zijn vervolgens te zien tot in de late herfst (vaak tot oktober of november).

Levenscyclus

De levenscyclus van de gamma-uil bestaat uit vier afzonderlijke fasen: het ei, de rups, de pop en de volwassen vlinder. De volledige cyclus duurt, afhankelijk van de temperatuur en de beschikbaarheid van voedsel, ongeveer een tot twee maanden.

Eitjes

De cyclus begint wanneer een vrouwtje haar eitjes legt, een proces dat zich over meerdere dagen uitstrekt. Een enkel vrouwtje kan tussen de 300 en 600 eitjes leggen, alhoewel sommige bronnen tot wel 1000 eitjes melden. De eieren zijn bolvormig, groenachtig-wit van kleur en hebben een geribbeld patroon. Na ongeveer drie tot tien dagen komen de eitjes uit en verschijnt de rups.

Rups

De rupsfase duurt tussen de elf en achtentwintig dagen. De rups vervelt in deze periode meestal vijf keer en groeit van een kleine larve tot zijn uiteindelijke lengte van maximaal 40 millimeter. Na de laatste vervelling is de rups klaar om te verpoppen.

Pop

De pop is de volgende fase en duurt ongeveer negen tot achttien dagen. De rups spint een cocon van zijde, vaak op de onderkant van een blad of tussen de vegetatie. In deze fase vindt de metamorfose plaats van rups naar vlinder.

Vlinder

Tot slot komt de volwassen vlinder uit de pop en leeft deze vervolgens voor een relatief korte periode, doorgaans tussen de tien en twintig dagen. In deze tijd is de vlinder actief met het zoeken naar voedsel en een partner om de volgende generatie te starten.

Bedreiging

De gamma-uil wordt wereldwijd niet als een bedreigde diersoort beschouwd. Vanwege zijn zeer brede verspreidingsgebied over de Palearctische regio en zijn vermogen om jaarlijks over grote afstanden te migreren, is de vlinder een van de meest voorkomende uilensoorten. De soort is niet opgenomen op de Rode Lijst van de IUCN (International Union for Conservation of Nature), wat de afwezigheid van een bedreigde status bevestigt. Sterker nog, de gamma-uil wordt in sommige landbouwgebieden beschouwd als een plaag door de polyfage rupsen.

De gamma-uil is in Nederland een zeer algemeen voorkomende trekvlinder en wordt hier niet als een bedreigde soort beschouwd.

Bescherming

Vanwege zijn status als migrant, die elk jaar vanuit het zuiden arriveert, wordt de soort niet opgenomen op de Nederlandse Rode Lijst van bedreigde dag- en nachtvlinders. Als gevolg van zijn algemene en niet-bedreigde status geniet de gamma-uil in Nederland geen specifieke wettelijke bescherming.

Bronnen

• CABI. (z.d.). Autographa gamma (silver-Y moth) | CABI Compendium. Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.1079/cabicompendium.46179
• University of Texas at Austin. (2014, 13 januari). Autographa gamma Datasheet. Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van https://texasinvasives.org/action/participation%20files/Autographa%20gamma%20Datasheet.pdf
• Venette, R. C. (2003). Autographa gamma (silver Y moth). Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van https://www.invasive.org/browse/subinfo.cfm?sub=9245
• Koppert. (z.d.). Silver-Y moth – Biocontrol, Damage and Life Cycle. Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van https://www.koppert.com/plant-pests/caterpillars/silver-y-moth/
• Pyrgus.de. (z.d.). European Lepidoptera and their ecology: Autographa gamma. Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van http://www.pyrgus.de/Autographa_gamma_en.html
• Wellcome Open Research. (2022, 10 augustus). The genome sequence of the silver Y moth, Autographa gamma (Linnaeus, 1758). Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van https://wellcomeopenresearch.org/articles/7-100
• Wikipedia. (z.d.). Silver Y. Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van https://en.wikipedia.org/wiki/Silver_Y
• Vlinderstichting. (z.d.). Vlinder: gamma-uil / Autographa gamma. Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van https://www.vlinderstichting.nl/vlinders/overzicht-vlinders/details-vlinder/gamma-uil
• Wikipedia. (z.d.). Gamma-uil. Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van https://nl.wikipedia.org/wiki/Gamma-uil
• Tout un monde dans mon jardin. (z.d.). Silver Y (Autographa gamma). Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van http://unmondedansmonjardin.free.fr/EN/pages_EN/autographa_gamma_EN.htm
• University of Texas at Austin. (2014, 13 januari). Autographa gamma Datasheet. Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van https://www.texasinvasives.org/action/participation%20files/Autographa%20gamma%20Datasheet.pdf
• Michigan State University. (z.d.). Silver Y moth Autographa gamma. Geraadpleegd op 25 augustus 2025, van https://www.canr.msu.edu/ipm/uploads/files/Forecasting_invasion_risks/silverYMoth.pdf