Boomklever

Vogels, Zangvogels, Boomklevers
Boomklever
  • Boomklever op een boomschors
    boomklever
  • Boomklver op een boom.
    boomklever

Beschrijving van de boomklever

Leefgebied

De boomklever is een wijdverspreide vogelsoort in het Palearctisch gebied, dat zich uitstrekt over grote delen van Europa en Azië. Het verspreidingsgebied strekt zich uit van het Verenigd Koninkrijk en het Iberisch schiereiland in het westen tot Japan en Noord- en Zuid-Korea in het oosten, en van de zuidelijke delen van Scandinavië tot het noorden van Iran en Vietnam in het zuiden.

De verspreiding is echter niet overal aaneengesloten. De boomklever is afwezig in de droge gebieden van Centraal-Azië en het Midden-Oosten, en ook in de koudste, noordelijkste delen van Siberië.

Europa

Binnen Europa is de boomklever een veelvoorkomende vogel. Hij is te vinden in de meeste delen van het continent, van Groot-Brittannië en Scandinavië tot de Balkan en de Pyreneeën. De populatie in Europa is zeer groot en stabiel, met meer dan 7,5 miljoen broedparen. De soort ontbreekt in IJsland en in de noordelijke delen van Scandinavië en Rusland waar weinig bomen staan, en is ook afwezig in Ierland.

Nederland en België

In zowel Nederland als België is de boomklever een algemene broedvogel. De populatie in Nederland is de afgelopen decennia sterk toegenomen.

In het verleden was de verspreiding meer gefragmenteerd door ontbossing, maar door de aanleg van nieuwe bossen en het volwassen worden van bestaande bossen, breidt het leefgebied zich uit.

Ondersoorten

Er zijn meer dan 20 ondersoorten van de boomklever erkend, die verdeeld zijn in drie belangrijke groepen op basis van hun uiterlijke kenmerken en geografische verspreiding.

  • De westelijke groep, die in grote delen van Europa voorkomt, heeft oranjebruine onderdelen met een witte keel.
  • De oostelijke groep, die in Rusland en Siberië leeft, heeft voornamelijk witte onderdelen.
  • Ten slotte is er een Aziatische groep met ondersoorten die zich kenmerken door oranjebruine onderdelen zonder een duidelijke witte keel.

Deze variatie is het resultaat van aanpassing aan de specifieke leefomgeving in verschillende delen van het enorme verspreidingsgebied.

Biotoop en habitat

De boomklever leeft over het algemeen in beboste gebieden. Hij geeft de voorkeur aan oud loofbos met volwassen bomen, maar is ook te vinden in gemengde bossen en naaldbossen, vooral in bepaalde regio’s. Daarnaast voelt hij zich thuis in stedelijke omgevingen zoals parken, grote tuinen en boomgaarden, zolang er maar voldoende oude bomen aanwezig zijn.

Het belangrijkste element van zijn leefomgeving is de aanwezigheid van bomen met geschikte holtes om in te nestelen, zoals die worden gemaakt door spechten. Ze mijden open ruimtes en trekken zelden over grote, open vlaktes.

Herkenning

Het is een kleine, gedrongen en stevig gebouwde vogel die zich kenmerkt door zijn opvallende kleuren. Hij heeft een kop-romplengte van 12 tot 14,5 centimeter, een vleugelspanwijdte van 22,5 tot 27 centimeter en een lichaamsgewicht tussen de 17 en 28 gram.

De bovendelen van het lichaam zijn leigrijs tot blauwgrijs van kleur, terwijl de onderzijde roestbruin tot oranjebruin is. Het gezicht is bleker, en een opvallende, zwarte oogstreep loopt van de snavel over het oog tot de zijkant van de hals. De korte staart is eveneens blauwgrijs met witte vlekjes aan de zijkanten. De korte, krachtige snavel is donkergrijs tot zwart. De poten zijn relatief groot en sterk, met scherpe klauwen waarmee hij zich aan boomstammen kan vasthouden en omhoog en omlaag kan klimmen. Er is geen groot verschil in uiterlijk tussen mannetjes en vrouwtjes.

Geluid

De boomklever produceert een breed scala aan geluiden, van scherpe roepen tot fluitende en trillende klanken. Een van de meest herkenbare geluiden is een luid en herhaald fluitend ‘twiet-twiet-twiet‘ of een soortgelijk geluid, dat vaak in een hoog tempo wordt herhaald, vooral bij opwinding.

Een ander kenmerkend geluid is een luide, trillende roep die vaak wordt omschreven als een ‘prrrp‘ of ‘trrrill‘. Dit geluid wordt vaak gebruikt om de grens van het territorium aan te geven of om te communiceren met andere boomklevers.

Daarnaast produceert hij een reeks zachtere contactgeluiden. Tijdens het broedseizoen is de boomklever actiever en luidruchtiger in zijn roepgedrag.

Weetjes over de boomklever

  • De boomklever is de enige vogel in Europa die zowel met de kop omhoog als met de kop omlaag langs een boomstam kan klimmen.
  • Om de nestopening in een boomholte te verkleinen, metselen boomklevers de ingang vaak dicht met modder, wat hen de bijnaam “metselaars” heeft opgeleverd.
  • Boomklevers staan erom bekend dat ze zaden en noten vastklemmen in de schors van bomen en ze openhakken met hun sterke snavel.
  • De vogel legt voedselvoorraden aan, voornamelijk in de herfst, door noten en zaden te verstoppen in boomholtes of onder stukjes schors.

Voedsel

De boomklever heeft een gevarieerd dieet dat afhankelijk is van het seizoen. In de zomer voedt de vogel zich voornamelijk met insecten zoals spinnen, kevers, rupsen en mieren, die hij vindt op de schors van bomen en in spleten. Naarmate het jaar vordert, verschuift het dieet naar plantaardig voedsel, met een focus op noten en zaden die in de herfst beschikbaar zijn.

Hij is gek op beukennoten, eikels en hazelnoten, en verzamelt en verstopt ze als voedselvoorraad voor de winter. Ook pinda’s en zonnebloempitten van voedertafels gaan er goed in. De noten en zaden klemt hij vast in de boomschors en met zijn snavel, als een hamer, tikt hij ze open.

Gedrag

De boomklever is een actieve en onrustige vogel. Hij is de hele dag bezig met het zoeken naar voedsel. Wat hem uniek maakt, is zijn vermogen om zowel omhoog als omlaag over een boomstam te klimmen, waarbij hij zich met zijn kop naar beneden beweegt.

Hij gebruikt zijn korte, krachtige snavel om te hakken en kloppend insecten op te sporen. Daarnaast legt de boomklever voedselvoorraden aan, vooral in de herfst, door noten en zaden te verstoppen in spleten in de schors en ze te verbergen met stukjes mos of schors.

Het is over het algemeen een solitaire vogel, hoewel hij in de winter soms in groepen of met andere vogelsoorten gezien wordt bij voedertafels. De soort staat bekend als luidruchtig met een sterke territoriumdrift, vooral in het broedseizoen.

Vogeltrek

Deze soort is in principe een standvogel en trekt niet. De meeste boomklevers blijven het hele jaar in hun territorium en verlaten dit alleen bij extreme omstandigheden, zoals bij gebrek aan voedsel. Jonge boomklevers zwerven wel rond na het uitvliegen om een eigen territorium te zoeken, maar dit zijn over het algemeen geen lange afstanden.

De verplaatsing is meestal beperkt tot enkele kilometers en de beweging kan een onregelmatige verspreiding veroorzaken. Een kleine populatie boomklevers in het noorden van Eurazië trekt in de winter soms wel naar het zuiden, maar dit gedrag is niet typerend voor de soort in zijn geheel.

Voortplanting

De voortplanting begint met een kenmerkende balts in het vroege voorjaar. Hierbij voeren mannetjes en vrouwtjes een reeks acrobatische vluchten uit waarbij ze elkaar achterna zitten, vaak begeleid door luidruchtige roepen. Het mannetje pronkt met zijn vleugels en staart en geeft voedsel aan het vrouwtje om de band te versterken. Dit gedrag helpt bij het vormen van paartjes, die vaak monogaam zijn en hun territorium het hele jaar door verdedigen.

De boomklever bouwt zijn nest niet zelf, maar gebruikt een bestaand gat dat hij aanpast, zoals een boomholte of een oud spechtenest. Als de ingang te groot is, gebruikt het vrouwtje modder en klei om deze te verkleinen tot de perfecte maat, waardoor andere, grotere vogels of roofdieren niet binnen kunnen komen. Het nestmateriaal bestaat voornamelijk uit schilfers van boomschors en stukjes dood hout.

De paartijd en het leggen van de eieren vinden meestal plaats in april of mei. Het vrouwtje legt één broedsel per jaar, dat bestaat uit vijf tot negen witte eieren met roodachtige vlekjes. De broedtijd bedraagt 13 tot 18 dagen, en alleen het vrouwtje broedt de eieren uit. Gedurende deze periode wordt ze gevoerd door het mannetje. Na het uitkomen van de eieren worden de jongen door beide ouders gevoed. De jongen blijven 23 tot 25 dagen in het nest voordat ze uitvliegen.

Deze vogels worden twee tot drie jaar oud, hoewel er individuen zijn die langer leven, tot wel negen jaar.

Predatie

De boomklever wordt bejaagd door verschillende roofdieren, zowel in de lucht als op de grond. Een van de belangrijkste natuurlijke vijanden van de volwassen boomklever in Europa is de sperwer, een roofvogel die gespecialiseerd is in het jagen op kleine tot middelgrote vogels. Andere roofvogels die een bedreiging vormen zijn de havik, boomvalk, bosuil en dwerguil. Op de grond hebben boomklevers, en vooral hun nesten, te maken met roofdieren zoals marters en wezels.

Hij minimaliseert het risico op predatie op het nest door de ingang van de boomholte zo nauw te maken met modder dat grotere dieren er niet in kunnen.

Bedreiging

De boomklever wordt op wereldwijde schaal niet als bedreigde diersoort beschouwd. Volgens de Rode Lijst van de IUCN (International Union for Conservation of Nature) heeft de vogel de status ‘niet bedreigd’. De populatie van de boomklever is groot en stabiel, en er wordt geen significante afname waargenomen die aanleiding zou geven tot bezorgdheid. De soort is over het algemeen flexibel wat betreft de keuze van zijn leefgebied, zolang er maar voldoende volwassen bomen met geschikte holtes beschikbaar zijn voor nestgelegenheid. De bescherming van oude bossen is wel van belang voor het behoud van de populatie.

Bedreiging in Nederland

In Nederland gaat het goed met de boomklever. De populatie is de laatste decennia zelfs sterk toegenomen. De boomklever is niet opgenomen op de Nederlandse Rode Lijst van bedreigde vogelsoorten. De toename van de populatie kan worden toegeschreven aan verschillende factoren, zoals de aanleg van nieuwe bossen en de groei van bestaande bossen, wat leidt tot een toename van geschikte broedgebieden. Bovendien is de boomklever in staat om zich aan te passen aan parken en tuinen met volwassen bomen. Hierdoor kan hij ook in stedelijke gebieden overleven, zolang er maar genoeg voedsel en nestgelegenheid is.

Bescherming

De soort geniet in Nederland een goede bescherming en de populatie wordt als stabiel beschouwd. Dit komt onder andere doordat de boomklever een beschermde inheemse diersoort is op grond van de Wet natuurbescherming. Dit betekent dat het verboden is de vogel te vangen, te doden, te verwonden of opzettelijk te verstoren. Ook de nesten en eieren zijn beschermd. Bovendien is de vogel erg geliefd bij tuiniers die in de winter voedsel aanbieden via voedertafels, wat de boomklever helpt om te overleven in koudere periodes.

Bronnen

Sitta europaea

Taxonomie

RijkAnimalia (Dieren)
StamChordata (Chordadieren)
KlasseAves (Vogels)
OrdePasseriformes (zangvogels)
FamilieSittidae (boomklevers)
GeslachtSitta

Kenmerken

Grootte12-14,5 cm
Gewicht17-28 gram
Vleugelspanwijdte22,5-27 cm
Groep/solitairSolitair
VoedingInsecten, zaden en noten

Voortplanting

BroedintervalJaarlijks
Aantal eieren5-9 eieren
Plaats nestBestaande boomholte
Grootte eieren1,9 x 1,4 cm
BroedperiodeApril tot mei
Broedduur13-18 dagen
Aantal legsels1 legsel per jaar
Uitvliegen23-25 dagen
GeslachtsrijpNa één jaar
Levensduur2-3 jaar (max. 9 jaar)

Voorkomen in Nederland

Aantal broedparen34.000-42.000
Aantal overwinteraars90.000-110.000
DoortrekkersBroedvogel – jaarrond aanwezig
BeschermingWet natuurbescherming, Bern-conventie
Rode lijst IUCNNet bedreigd
Nederlandse Rode LijstNiet vermeld
Verspreiding van de boomklever in Nederland (2013-2015).
SOVON Vogelonderzoek Nederland

Voorkomen wereldwijd

Kaart van het verspreidingsgebied van een soort.
Author: Alexander Kürthy,
License: CC BY-SA 3.0
Legenda:
  __ Leefgebied

Ontdek meer van Fauna & Flora

Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.

Gerelateerde berichten

Scroll naar boven