Zwetende kaaszwam

Beschrijving van de zwetende kaaszwam

Verspreiding

Mondiaal

De zwetende kaaszwam heeft een breed verspreidingsgebied dat zich uitstrekt over meerdere continenten. Hij komt van nature voor in Noord-Amerika, Europa en Azië, en is daarnaast aangetroffen in Australië en Nieuw-Zeeland.

In Azië komt de soort voor in onder meer Japan en delen van Rusland, terwijl waarnemingen uit Nieuw-Zeeland en Australië duiden op een succesvolle vestiging buiten het oorspronkelijke areaal.

Europa

In Europa is de soort wijdverspreid, vooral in bossen met veel sparren. Hij komt voor in landen als Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland, Frankrijk, Polen en Scandinavië. In Groot-Brittannië en Ierland is hij eveneens vastgesteld, maar minder vaak.

De verspreiding in Europa lijkt in de afgelopen decennia toe te nemen, mogelijk door veranderingen in bosbeheer en een toename van dood hout in bossen.

Nederland

In Nederland is de zwetende kaaszwam pas na het jaar 2000 voor het eerst waargenomen. Sindsdien heeft hij zich snel verspreid, vooral in het oosten van het land, waar sparren- en gemengde naaldhoutbossen voorkomen. Hij wordt regelmatig gevonden op stronken van douglasspar en andere naaldhoutsoorten, vaak in vochtige bosranden en op plaatsen met een hoge luchtvochtigheid. De soort is inmiddels vrij algemeen in Gelderland, Overijssel en delen van Limburg, en breidt zich langzaam uit naar andere provincies.

De opmars in Nederland wordt mede toegeschreven aan de toename van dood hout in bossen en het gebruik van douglasspar in aanplantingen.

Habitat en biotoop

De habitat bestaat uit bossen met veel naaldbomen, zoals sparren en dennen, waar hij groeit op dood hout. Hij komt vooral voor op stronken, liggende stammen en dikke takken die al enige tijd op de grond liggen. De zwam heeft een voorkeur voor vochtige, schaduwrijke plekken waar het hout langzaam afbreekt en waar de luchtvochtigheid hoog blijft. Zulke omstandigheden komen vaak voor in natuurlijke bossen, maar ook in productiebossen en parken met sparrenaanplant.

De soort groeit meestal in de onderste lagen van het bos, dicht bij de grond, en vermijdt droge, zonnige plekken. Hoewel hij vooral voorkomt op naaldhout, is hij incidenteel ook waargenomen op loofhout zoals berk en haagbeuk, maar dit is zeldzaam.

Hij past zich goed aan verschillende hoogtezones aan, van laaglandbossen tot bosgebieden met naaldbomen die voorkomen in bergachtige streken op middelhoge hoogtes.

Beschrijving

Hoed

De hoed is meestal zijdelings bevestigd aan het substraat via een versmalde basis, zonder duidelijke steel. Het vruchtlichaam ontwikkelt zich als een eenjarige zwam die aan dood naaldhout groeit.

De hoed is aanvankelijk wit en glad, maar krijgt bij veroudering een bleke tot lichtbruine tint. Hij is meestal waaiervormig, halfcirkelvormig of enigszins niervormig, en groeit vaak dakpansgewijs in kleine groepen. De hoedbreedte varieert van 2 tot 15 centimeter, terwijl de hoed tot 12 centimeter lang kan worden.

De hoed is relatief dun en flexibel bij jonge exemplaren, maar wordt bros en hard bij veroudering. De dikte ligt meestal tussen 0,4 en 2 centimeter. Bij jonge exemplaren is het oppervlak glad en voorzien van kleine ronde kuiltjes, die vaak gevuld zijn met vochtige druppels. Dit is kenmerkend voor de soort en treedt vooral op bij vochtig weer. Naarmate de zwam ouder wordt, kunnen de hoedranden verkleuren naar roze, violet of bruin, vooral op beschadigde plekken.

Poriën en buisjes

Aan de onderzijde van het vruchtlichaam bevindt zich de hymenofoor, het deel waar de sporen worden gevormd. Deze hymenofoor bestaat uit een poriënlaag met dunne tussenschotten. De poriën zijn wit tot crème en variëren in vorm van rond tot enigszins hoekig of labyrintisch. Ze zijn gelijkmatig verdeeld en liggen dicht op elkaar, met een dichtheid van 3 tot 4 poriën per millimeter. De individuele poriën hebben een diameter van ongeveer 0,25 millimeter.

Bij vochtig weer zitten er op de poriën vaak kleine waterdruppels, een kenmerkend verschijnsel bij deze soort. De buisjes waarin de poriën uitmonden zijn wit van kleur en lopen schuin naar beneden. Ze zijn tussen de 3 en 7 millimeter lang en vormen slechts één laag, wat betekent dat ze niet in meerdere lagen boven elkaar liggen zoals bij sommige andere houtzwammen.

De buisjes zijn stevig bij jonge exemplaren en worden bros bij veroudering. De combinatie van kleine, vochtige poriën en relatief korte buisjes maakt deze soort goed herkenbaar, vooral in vochtige bosgebieden waar hij vaak voorkomt op stronken van sparren en andere naaldbomen.

Steel

Het vruchtlichaam groeit direct op dood naaldhout en is meestal zijdelings aangehecht, zonder een duidelijke steel. In plaats daarvan heeft de zwam een versmalde basis waarmee hij zich aan het substraat hecht. Deze basis kan enigszins uitsteken en wordt soms aangeduid als een rudimentaire steel, maar hij is doorgaans kort, breed en nauwelijks van de hoed te onderscheiden.

De hoogte van deze aanhechtingsbasis bedraagt meestal niet meer dan enkele millimeters, en de dikte varieert afhankelijk van de groeivorm en het substraat. Omdat de zwam vaak dakpansgewijs groeit in groepen, is de basis soms verborgen onder andere vruchtlichamen.

De afwezigheid van een echte steel is een belangrijk kenmerk bij de determinatie van deze soort, vooral in vergelijking met andere houtzwammen die wel een centrale of excentrische steel ontwikkelen.

Sporen

Onder de microscoop vertonen de sporen een hyaline, oftewel kleurloze, structuur. Ze zijn glad aan de buitenkant en hebben dunne wanden. De vorm varieert van langwerpig tot licht cilindrisch, waarbij sommige exemplaren er eerder elliptisch uitzien De afmetingen liggen doorgaans tussen 4 en 5 micrometer in lengte en 2 tot 2,5 micrometer in breedte.

De sporen ontstaan op knotsvormige basidia met vier sterigmata en een gespenstructuur aan de basis. Deze basidia meten 13 tot 22 micrometer in lengte en 4 tot 6 micrometer in breedte.

De sporen verspreiden zich via de wind en dragen bij aan de kolonisatie van nieuw dood hout in vochtige bosomgevingen.

Weetjes over de zwetende kaaszwam

• De naam “zwetende kaaszwam” verwijst naar de waterige druppels die bij vochtig weer uit de hoed en poriën sijpelen. Dit fenomeen heet guttatie en is zeldzaam bij houtzwammen.
• De hoed van jonge exemplaren vertoont kleine ronde kuiltjes die gevuld zijn met vocht. Als ze opdrogen, blijven deze zichtbaar, wat helpt bij de herkenning.
• De zwam heeft een uitgesproken bittere smaak en een scherpe, onaangename geur, waardoor hij ongeschikt is voor consumptie.
• In Polen staat hij bekend als “Drobnoporek łzawiący”, wat letterlijk “huilende poriezwam” betekent.
• Hij speelt een belangrijke rol in het afbraakproces van dood hout en draagt bij aan de recycling van voedingsstoffen in bossen.
• De zwam groeit het hele jaar door, maar is het meest actief in de herfst en bij hoge luchtvochtigheid.

Bedreiging

Op mondiaal niveau is de zwetende kaaszwam niet opgenomen in de IUCN Red List of Threatened Species, wat betekent dat er geen aanwijzingen zijn dat deze soort momenteel risico loopt op uitsterven. Omdat hij niet afhankelijk is van zeldzame boomsoorten of specifieke microhabitats, en omdat hij voorkomt op meerdere continenten, wordt hij niet als kwetsbaar beschouwd.

Nederland

De soort werd pas na het jaar 2000 in Nederland waargenomen, maar is inmiddels vrij algemeen in het oosten van het land. De zwam wordt regelmatig gemeld op waarneming.nl en is opgenomen in de NDFF Verspreidingsatlas, waaruit blijkt dat hij zich goed heeft gevestigd.

Er zijn geen aanwijzingen dat hij in Nederland bedreigd is, en hij staat niet op de Rode Lijst van bedreigde paddenstoelen. Zijn verspreiding lijkt zelfs toe te nemen, mede door veranderingen in bosbeheer waarbij meer dood hout blijft liggen. De soort profiteert van vochtige omstandigheden en een toename van sparrenaanplant, waardoor zijn leefgebied stabiel tot uitbreidend is.

Bescherming

In Nederland valt de zwetende kaaszwam niet onder een specifieke beschermingsstatus. Omdat hij voorkomt in meerdere provincies en frequent wordt waargenomen, is er op dit moment geen aanleiding om beschermingsmaatregelen te treffen.

Bronnen

• Fungi.myspecies.info. (z.d.). Postia guttulata. Geraadpleegd op 27 oktober 2025, van https://fungi.myspecies.info/all-fungi/postia-guttulata
• IUCN. (z.d.). The IUCN Red List of Threatened Species. Geraadpleegd op 27 oktober 2025, van https://www.iucnredlist.org/en
• MycoDB. (z.d.). Fiche de Calcipostia guttulata. Geraadpleegd op 27 oktober 2025, van https://www.mycodb.fr/fiche.php?genre=Calcipostia&espece=guttulata
• NDFF Verspreidingsatlas. (z.d.). Zwetende kaaszwam. Geraadpleegd op 27 oktober 2025, van https://www.verspreidingsatlas.nl/0460010
• Ultimate Mushroom. (z.d.). Calcipostia guttulata: The Ultimate Mushroom Guide. Geraadpleegd op 27 oktober 2025, van https://ultimate-mushroom.com/inedible/803-calcipostia-guttulata.html
• Waarneming.nl. (z.d.). Zwetende kaaszwam. Geraadpleegd op 27 oktober 2025, van https://waarneming.nl/species/673573/
• Wikipedia. (z.d.). Zwetende kaaszwam. Geraadpleegd op 27 oktober 2025, van https://nl.wikipedia.org/wiki/Zwetende_kaaszwam