Tjiftjaf

Beschrijving van de tjiftjaf

Leefgebied

De tjiftjaf is een veelvoorkomende zangvogel met een groot broedgebied dat zich uitstrekt over de open bossen van Noord- en Centraal-Europa en het gehele Palearctische gebied. Dit broedgebied reikt oostwaarts tot aan Oost-Siberië en omvat ook de Kaukasus en het noorden van het Midden-Oosten.

Europa

In Europa broedt hij in vrijwel het hele gematigde en boreale deel, met uitzondering van de meest noordelijke en ruige gebieden. Hij komt voor in landen als Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland, Scandinavië voor zover de boomgrens het toelaat, de Baltische staten, het westelijke deel van Rusland en verder tot in Oost-Europa. In de winter verblijft hij vooral in zuidelijke landen rond de Middellandse Zee en in milde kuststreken. Bij zachte winters blijven er ook kleinere aantallen in noordelijker streken aanwezig.

Nederland en België

Het is een algemene en veelvuldig voorkomende broedvogel in zowel Nederland als België, waar de populatie een toenemende trend laat zien. Hoewel de meeste inheemse vogels wegtrekken, blijven er in beide landen steeds vaker vogels overwinteren, vooral wanneer de winters mild zijn.

Biotoop en habitat

Hij leeft wereldwijd in een verscheidenheid aan beboste gebieden. Voor het broeden kiest hij bij voorkeur open of gemengde bossen met een combinatie van hoge bomen en een dichte ondergroei. De ideale broedplaatsen bestaan uit bomen van minstens vijf meter hoog met een ondergroei van bijvoorbeeld gras en brandnetels.

Hij wordt vaak aangetroffen in cultuurlandschappen, zoals parken, grote tuinen en houtwallen. Buiten het broedseizoen en tijdens de migratie is de vogel minder veeleisend. Hij maakt dan gebruik van een nog bredere variatie aan leefgebieden, zoals struikgewasgebieden, wilgenbossen en gebieden dicht bij water. De soort is uiterst flexibel en kan zich aanpassen aan een leefomgeving vanaf zeeniveau tot een hoogte van 3300 meter.

Herkenning

Met een lengte van slechts 10 tot 12 centimeter behoort hij tot de kleinere zangvogels. Het mannetje weegt doorgaans 7 tot 8 gram, terwijl het vrouwtje iets lichter is met een gewicht van 6 tot 7 gram. De vleugelspanwijdte van deze vogel ligt tussen de 15 en 21 cm.

De nominaatvorm (P. c. collybita) heeft in het voorjaar saaie groene bovendelen met een bruine gloed, terwijl de onderdelen vaalwit zijn met een lichte gele tint op de flanken. Het subtiele, witachtige streepje boven het oog, de wenkbrauwstreep, is kort en nauwelijks zichtbaar.

De vogel heeft donkere poten, een kenmerk dat hem onderscheidt van de nauw verwante fitis. Zijn smalle, donkere snavel is perfect geschikt voor het vangen van insecten, en de vleugelpunt, het deel van de handpennen dat voorbij de gevouwen vleugel uitsteekt, is relatief kort.

Geluid

Het geluid van de tjiftjaf is de meest betrouwbare en handige manier om hem te onderscheiden van de fitis, die sterk op hem lijkt. De vogel dankt zijn naam aan zijn zang, die klinkt als een herhalende, monotone reeks van hoge ‘tjif‘- en lagere ‘tjaf‘-tonen: ‘tjif-tjaf-tjif-tjaf-tjif-tjaf‘. Deze zang, die al vroeg in het voorjaar te horen is, behoort tot de bekendste vogelgeluiden in Europa en verraadt direct zijn aanwezigheid in het bos.

De roep is meestal een heldere, oplopende ‘hwiet‘ of ‘hiep‘-contactroep, die met name door jonge vogels vaak wordt gebruikt tijdens het foerageren in de herfst.

Ondersoorten

Er zijn diverse ondersoorten te herkennen, die voornamelijk verschillen in de kleur van hun verenkleed, maar soms ook in hun zang en roep. Enkele van de meest opvallende en algemeen bekende ondersoorten zijn:

• Phylloscopus collybita collybita: Dit is de nominaatvorm, die broedt in West-, Centraal- en Zuidoost-Europa.
• Phylloscopus collybita abietinus: Deze ondersoort broedt in Scandinavië, Oost-Europa en een deel van Rusland tot aan de Oeral. Hij is grijzer van kleur dan de nominaatvorm, met een lichter geelachtige wenkbrauwstreep.
• Phylloscopus collybita tristis: Dit is de Siberische tjiftjaf. Deze ondersoort is over het algemeen grijzer en bruiner en mist het groen van de West-Europese populaties. Hij heeft een uitgesproken lichte wenkbrauwstreep en een afwijkende zang, wat soms leidt tot discussies over de status als aparte soort.
• Phylloscopus collybita caucasicus: een ondersoort die broedt ten oosten van de verspreiding van P. c. brevirostris op lagere hoogtes, zuidwaarts tot in Armenië.
• Phylloscopus collybita brevirostris: Deze ondersoort broedt in het noordwesten en midden van Turkije en heeft een kortere snavel.
• Phylloscopus collybita menzbieri: een ondersoort die broedt in het noordoosten van Iran en het zuidwesten van Turkmenistan.
• Phylloscopus collybita canariensis: de ondersoort die voorkomt op enkele Canarische Eilanden. Deze is kleiner en heeft kortere, rondere vleugels dan de gewone tjiftjaf, is meer olijfbruin op de bovendelen en heeft een beige borst en flanken. Deze ondersoort wordt door sommigen gezien als een aparte soort.

Voedsel

Hij jaagt actief op allerlei ongewervelden, zoals muggen, vliegen en rupsen. Vaak grijpt hij zijn prooi van de onderkant van bladeren, maar hij kan ze ook vangen tijdens korte, snelle uitvallen in de lucht. In de wintermaanden vult hij zijn dieet aan met plantaardig voedsel, zoals zaden en bessen, vooral wanneer er weinig insecten te vinden zijn. In wetlandgebieden, waar overwinterende tjiftjaffen vaak worden waargenomen, bestaat het grootste deel van zijn winterdieet uit de larven van dansmuggen, die hij uit de vegetatie plukt.

Hij is niet kieskeurig en eet ook de eieren en larven van insecten, wat in het vroege voorjaar essentieel is voor het voeren van de jongen in het nest.

De tjiftjaf is een trekvogel die voor zijn lange reis een aanzienlijke vetreserve moet opbouwen. In de herfst is hij bijna constant aan het foerageren om dagelijks ongeveer een derde van zijn lichaamsgewicht aan insecten te eten.

Weetjes over de tjiftjaf

• De wetenschappelijke naam heeft een curieuze betekenis: De geslachtsnaam, Phylloscopus, komt van de Griekse woorden phullon (blad) en skopos (zoeker of waarnemer), wat verwijst naar zijn gewoonte om insecten actief tussen het gebladerte te zoeken. Het soortspecifieke deel, collybita, is afgeleid van het Griekse kollubistes, wat ‘geldwisselaar’ betekent. Dit komt doordat zijn zang werd vergeleken met het gerinkel van zilveren munten die tegen elkaar slaan.
• Het is een van de kleinste inheemse vogels en hij weegt slechts 6 tot 10 gram. Ondanks zijn geringe grootte kan hij tijdens zijn trektocht naar de wintergebieden in Zuid-Europa, Noord-Afrika of zelfs Sub-Sahara Afrika duizenden kilometers afleggen.
• Uiterlijk is hij opvallend lastig te onderscheiden van de fitis. Een van de meest betrouwbare kenmerken om hem te identificeren, is de kleur van zijn poten: hij heeft doorgaans donkere of zwarte poten, terwijl de fitis lichtere, bruine poten heeft.
• Hoewel de meeste tjiftjaffen trekvogels zijn, blijven er in West-Europa, met name in het Verenigd Koninkrijk en langs de zuidelijke kustgebieden, steeds meer vogels overwinteren. Men neemt aan dat hij profiteert van het opwarmende klimaat en een grotere beschikbaarheid van voedsel in de winter.
• Tijdens het foerageren en rusten wipt hij voortdurend zijn staart op en neer, een kenmerkende beweging die de fitis niet vertoont.
• Voor zo’n klein zangvogeltje heeft hij een aanzienlijke levensduur. Het oudst geregistreerde individu bereikte een leeftijd van meer dan zeven jaar.

Gedrag

Het is een actieve en rusteloze zangvogel die zijn tijd voornamelijk doorbrengt in het gebladerte van bomen en struiken, waar hij voortdurend beweegt. Hij zoekt onvermoeibaar voedsel door tussen de bladeren en takken te fladderen, waarbij hij kleine insecten en spinnen rechtstreeks van de vegetatie pikt. Bovendien toont hij indrukwekkende luchtacrobatiek door korte, snelle uitvallen te maken om vliegende insecten in de lucht te vangen.

Buiten het broedseizoen is de tjiftjaf over het algemeen een solitaire vogel, maar hij kan zich soms aansluiten bij kleine, gemengde groepen zangvogels, vooral in de periode voor de trek. Tijdens het broedseizoen keert het mannetje als eerste terug naar het gebied, waar het een territorium afbakent en verdedigt door onophoudelijk zijn luide en kenmerkende lied te zingen vanaf de toppen van bomen of hoge takken.

Een van de meest opvallende gedragskenmerken is zijn vrijwel constante staartwiegen. Zelfs als hij rustig op een tak zit, beweegt zijn staart regelmatig op en neer, een eigenschap die hem onderscheidt van de nauw verwante fitis.

Vogeltrek

De tjiftjaf is in grote delen van Europa een trekvogel, hoewel er een toenemend aantal vogels is dat in de mildere delen van West-Europa overwintert.

De meeste populaties die in Noord- en Centraal-Europa broeden, beginnen hun trektocht naar het zuiden in de late herfst, typisch vanaf september, en reizen naar hun winterkwartieren in Zuid-Europa, rond de Middellandse Zee en in Noord-Afrika. Sommige trekken helemaal naar West-Afrika, tot aan de bosrijke gordel. De trek is vaak gefaseerd, waarbij de vogels de tijd nemen om onderweg te foerageren en vetreserves op te bouwen voor de volgende etappe.

Er is sprake van differentiële migratie, waarbij de mannetjes vaak de wintergebieden eerder verlaten dan de vrouwtjes om zo eerder in de broedgebieden te arriveren en de beste territoria te claimen. De vroege aankomst van de vogel in zijn broedgebieden in maart maakt hem een van de eerste zangvogels die de lente aankondigt.

De trekroutes variëren per ondersoort. West-Europese populaties kiezen vaak een zuidwestelijke route, terwijl noordelijke en oostelijke ondersoorten, zoals de Siberische tjiftjaf, meer oostelijk trekken, met overwinteringsgebieden die reiken tot in het Midden-Oosten en India.

Voortplanting

De tjiftjaf begint zijn paartijd met de aankomst van het mannetje in het voorjaar, vaak al in maart, enkele weken voordat het vrouwtje arriveert. Hij vestigt onmiddellijk een territorium in open bosgebieden met een rijke ondergroei en begint zijn monotone, maar aanhoudende zang om de grenzen van zijn gebied af te bakenen en een partner aan te trekken.

Tijdens de balts voert het mannetje een opvallende vluchtshow uit zodra hij een potentieel vrouwtje opmerkt. Met langzame vleugelslagen maakt hij een vlinderachtige beweging om haar zijn behendigheid te demonstreren. Na de vorming van een paartje, wat waarschijnlijk niet jaarlijks met dezelfde partner gebeurt, neemt het vrouwtje de volledige verantwoordelijkheid voor de nestbouw.

Het nest is een ingewikkelde, koepelvormige structuur met een zijingang en is zeer goed verborgen in dichte, lage vegetatie, zoals braamstruiken, brandnetels of grassen, en wordt meestal op of vlak boven de grond gebouwd. Het vrouwtje gebruikt grove materialen zoals droge bladeren, grassen en mos voor de buitenlaag en bekleedt de binnenkant met fijnere materialen en veren voor isolatie en comfort. De totale paartijd en broedperiode strekt zich uit van half april tot eind juli, waardoor het paar in de meeste delen van zijn verspreidingsgebied de kans krijgt om twee broedsels per seizoen groot te brengen.

De eieren zijn witachtig van kleur en vaak gespikkeld met donkere vlekken. Een legsel bestaat meestal uit 5 tot 6 eieren, hoewel dit aantal kan afnemen tot ongeveer 4 bij het tweede broedsel later in het seizoen. De eieren worden in een periode van 13 tot 14 dagen uitgebroed, waarbij het vrouwtje de belangrijkste taak van het broeden op zich neemt. Nadat de jongen zijn uitgekomen, blijven ze nog 12 tot 15 dagen in het nest voordat ze uitvliegen.

Hoewel het mannetje niet deelneemt aan de nestbouw of het broeden, wordt hij uiterst territoriaal tijdens deze periode en valt hij roofdieren zoals gaaien of wezels moedig aan om de broedplaats te beschermen.

Wat de levensduur betreft, heeft de tjiftjaf een relatief korte typische levensverwachting in het wild, meestal tussen de 2 en 3 jaar, maar er zijn zeldzame gevallen bekend waarin een individu een maximale leeftijd van wel 8 jaar heeft bereikt.

Predatie

Voor de tjiftjaf vormt predatie de belangrijkste oorzaak van nestverlies en is dit de meest cruciale factor die het broedsucces bepaalt. Omdat hij zijn nest op of dicht bij de grond bouwt, is het bijzonder kwetsbaar voor verschillende soorten roofdieren. Onderzoek heeft aangetoond dat nestverlies door predatie in sommige gebieden ongeveer 60% tot 75% van alle mislukte broedsels uitmaakt.

De predatoren zijn divers en omvatten zowel zoogdieren als vogels. Kleine, grondgebonden zoogdieren zoals wezels zijn in sommige onderzochte gebieden geïdentificeerd als de hoofdpredator, waarbij hij het nest vaak intact en leeg achterlaat nadat hij de eieren of jongen heeft meegenomen. Grotere zoogdieren zoals vossen en dassen vallen ook nesten aan en trekken deze dan vaak uit hun oorspronkelijke schuilplaats. Daarnaast wordt de tjiftjaf bedreigd door vogels zoals kraaiachtigen, waaronder gaaien en eksters, die vaak de nesten openmaken. Ook roofvogels, met name haviken, vormen een gevaar voor volwassen vogels en jongen.

De jongen hebben echter een overlevingsstrategie ontwikkeld. Wanneer zij de nadering van een roofdier opmerken, hebben zij de neiging om snel en gelijktijdig het nest te verlaten. Dit vroege uitvliegen, meestal rond dag 11 of 12, geeft sommige jongen de kans om een aanval te overleven en te schuilen in de dichte vegetatie in de buurt, terwijl ze nog steeds door hun ouders worden gevoed. Het vrouwtje bouwt bovendien het nest bij voorkeur in dichte ondergroei zoals braamstruiken, brandnetels of grassen, wat dient als camouflage en een zekere mate van bescherming tegen visueel ingestelde roofdieren.

Bedreiging

Wereldwijd staat de soort geclassificeerd als ‘niet bedreigd’ op de Rode Lijst van de International Union for Conservation of Nature (IUCN). Het verspreidingsgebied is zeer groot en de populatie wordt in de honderden miljoenen geschat. Ondanks een zekere mate van predatie wordt de status als veilig beschouwd.

Wat betreft de situatie in Nederland: de tjiftjaf is eveneens niet bedreigd en zelfs een zeer algemene broedvogel. De Nederlandse populatie wordt geschat op ongeveer een half miljoen broedparen, en het aantal neemt sinds de jaren tachtig gestaag toe. Er zijn jaarlijkse schommelingen in de aantallen, maar de algemene trend is positief. De soort profiteert van de toegenomen verstedelijking en aanplant van bossen en struweel.

Bescherming

De tjiftjaf is in Nederland, net als alle van nature in het wild voorkomende vogels, beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn en de Nederlandse Omgevingswet. Deze wetgeving zorgt ervoor dat men de vogel niet mag doden, vangen of verstoren. Specifiek voor de voortplanting betekent dit dat zijn nesten tijdens het broedseizoen beschermd zijn. Men mag de nesten in die periode niet weghalen of beschadigen. De bescherming richt zich dan ook vooral op het voorkomen van verstoring en het behouden van dit leefgebied waarin hij succesvol kan broeden.

Bronnen

• Animalia.bio. (z.d.). Common Chiffchaff – Facts, Diet, Habitat & Pictures on Animalia.bio. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://animalia.bio/common-chiffchaff
• Ark Wildlife. (z.d.). Chiffchaff Bird Identification | UK Habitat, Nesting & Food – Ark Wildlife. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.arkwildlife.co.uk/blogs/wildlife-guides/bird-identification-chiffchaff
• Avibase. (2021). Phylloscopus collybita (Common Chiffchaff) – Avibase. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=458C8CBE3AABFD1E
• Birda. (z.d.). Common Chiffchaff (Phylloscopus collybita) identification – Birda. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://app.birda.org/species-guide/25306/Common_Chiffchaff
• Bird Buddy. (z.d.). Common Chiffchaff – Stay connected with nature and your friend – Bird Buddy. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://app.mybirdbuddy.com/birds/common-chiffchaff/6a0c37cb-82ee-4913-b11b-7d134a6ce5f8
• Bird Database. (z.d.). Chiffchaff (Phylloscopus collybita). Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.birddatabase.com/birds/chiffchaff
• Birdfact. (2024). Chiffchaff Bird Facts (Phylloscopus collybita) | Birdfact. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://birdfact.com/birds/chiffchaff
• BirdLife International. (2021). Phylloscopus collybita (Common Chiffchaff) European Red List of Birds Supplementary Material. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://birdlifedata.blob.core.windows.net/sub-global/1018137_phylloscopus_collybita.pdf
• Catry, P., Lecoq, M., Aráujo, A., Catry, I., Gordinho, L., Mendonça, E., & Tenreiro, P. (2005). Differential migration of chiffchaffs Phylloscopus collybita and P. ibericus in Europe and Africa. Journal of Avian Biology, 36(2), 184–190. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://repositorio.ispa.pt/bitstream/10400.12/1449/1/JAB%2036%20184-190.pdf
• Hedenström, A., & Pettersson, J. (z.d.). Migration routes and wintering areas of Willow Warblers Phylloscopus trochilus (L.) ringed in Fennoscandia. BirdLife Sverige. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://cdn.birdlife.se/wp-content/uploads/message_series/cms_14-s1_112.pdf
• Hilaris Publisher. (2019, 27 september). The Breeding Biology with Respect to Ecology of the Chiffchaff Phylloscopus collybita in Chhajjian, Haripur. Kpk, Pakistan. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.hilarispublisher.com/open-access/the-breeding-biology-with-respect-to-ecology-of-the-chiffchaff-emphylloscopus-collybitaem-in-chhajjian-haripur-kpk-pakis.pdf
• KuwaitBirds.org. (z.d.). Common Chiffchaff – KuwaitBirds.org. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.kuwaitbirds.org/birds/common-chiffchaff
• López-Iborra, G. M., Gil-Delgado, J. A., & Belliure, J. (2005). Diet of Common Chiffchaffs (Phylloscopus collybita) wintering in a wetland in south-east Spain. ResearchGate. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.researchgate.net/publication/39116516_Diet_of_Common_Chiffchaffs_Phylloscopus_collybita_wintering_in_a_wetland_in_south-east_Spain
• LuontoPortti. (z.d.). Chiffchaff, Phylloscopus collybita – Birds – NatureGate. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://luontoportti.com/en/t/729
• NatureToday.com. (2024, 3 april). De tjiftjaf is terug. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?msg=32118
• Rodrigues, M., & Crick, H. Q. P. (1997). The breeding biology of the Chiffchaff Phylloscopus collybita in Britain: A comparison of an intensive study with records of the BTO Nest Record Scheme. Bird Study, 44(3), 374–383. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.researchgate.net/publication/233151241_The_breeding_biology_of_the_Chiffchaff_Phylloscopus_collybita_in_Britain_A_comparison_of_an_intensive_study_with_records_of_the_BTO_Nest_Record_Scheme
• RSPB. (z.d.). Chiffchaff Bird Facts | Phylloscopus Collybita – RSPB. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.rspb.org.uk/birds-and-wildlife/chiffchaff
• Sinden, N. (2018). Siberian and Scandinavian Common Chiffchaffs in Britain and Ireland – a genetic study. British Birds, 111(7), 384–394. Geraadpleegd op 27 september 2025.
• Songbird Survival. (z.d.). CHIFFCHAFF (Phylloscopus collybita) – songbird factfile. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.songbird-survival.org.uk/songbirds/chiffchaff
• The Guardian. (2012, 30 maart). Mystery bird: common chiffchaff, Phylloscopus collybita | Zoology – The Guardian. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.theguardian.com/science/grrlscientist/2012/mar/30/4
• The Wandering Voice, By GardenBird. (2017, 9 mei). All about the ChiffChaff – The Wandering Voice, By GardenBird. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://voice.gardenbird.co.uk/all-about-the-chiffchaff/
• Theresagreen.me. (2012, 26 april). Bird study: A Chiffchaff’s year. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://theresagreen.me/2012/04/26/bird-study-a-chiffchaffs-year/
• van der Spek, V., Dierschke, J., Copete, J. L., & de Knijff, P. (2021). Migrating chiffchaff taxa in the Netherlands: a 10-year genetic study. Dutch Birding, 43(2), 119-125. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.researchgate.net/publication/350787635_Migrating_chiffchaff_taxa_in_the_Netherlands_a_10-year_genetic_study
• Vogelbescherming Nederland. (z.d.). Tjiftjaf. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/tjiftjaf
• Wikipedia. (z.d.). Common chiffchaff. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://en.wikipedia.org/wiki/Common_chiffchaff
• Woodland Trust. (z.d.). Chiffchaff (Phylloscopus collybita) – Woodland Trust. Geraadpleegd op 27 september 2025, van https://www.woodlandtrust.org.uk/trees-woods-and-wildlife/animals/birds/chiffchaff/

Phylloscopus collybita
Taxonomie
Rijk	Animalia (Dieren)
Stam	Chordata (Chordadieren)
Klasse	Aves (Vogels)
Orde	Passeriformes (zangvogels)
Familie	Phylloscopidae
Geslacht	Phylloscopus (boszangers)
Kenmerken
Grootte	10-12 cm
Gewicht	6-8 gram
Vleugelspanwijdte	15-21 cm
Groep/solitair	Solitair
Voeding	insecten en hun larven, bessen en zaden
Voortplanting
Broedinterval	Jaarlijks
Broedperiode	Half april tot eind juni
Aantal legsels	2 legsels
Plaats nest	Op of vlak boven de grond
Aantal eieren	5-6 eieren
Grootte eieren
Broedduur	13-14 dagen
Uitvliegen	12-15 dagen
Geslachtsrijp	In het eerste levensjaar
Levensduur	Gemiddeld 2-3 jaar
Voorkomen in Nederland
Aantal broedparen	310.000-500.000 (2018-2020)
Aantal overwinteraars	1000-2000 (2012/13-2014/15)
Doortrekkers	50.000-200.000 (2007/08–2011/12)
Bescherming	Wet natuurbescherming, Bern-conventie
Rode lijst IUCN	Niet bedreigd
Nederlandse Rode Lijst	Niet vermeld
SOVON Vogelonderzoek Nederland
Voorkomen wereldwijd
Auteur: Alexander Kürthy Licentie: CC BY-SA 3.0
Legenda:   __ Broedgebied   __ Permanent leefgebied  __ Niet-broedgebied   __ Migratie