• Jonge valk tussen gras en gevallen bladeren
  • Donkere roofvogel tussen gras op bosgrond

Kenmerken en uiterlijk van de slechtvalk

Verspreiding en leefgebied wereldwijd

De slechtvalk komt op alle continenten voor, met uitzondering van Antarctica. De soort komt voor in grote delen van Noord- en Zuid-Amerika, Afrika, Azië en Australië, en is daarnaast te vinden op veel eilanden in de oceanen. Alleen in zeer dichtbeboste regenwouden, extreme woestijnen en op de hoogste bergtoppen ontbreken ze grotendeels.

Verspreiding in Europa

In Europa komt de slechtvalk in vrijwel alle landen voor, van het uiterste noorden in Scandinavië en Noord-Rusland tot aan het Middellandse Zeegebied. Ook op de Britse eilanden, op veel eilanden in de Middellandse Zee en in Centraal- en Oost-Europa broeden ze wijdverspreid. In delen van Noord- en Oost-Europa zijn de broedplaatsen vooral in natuurgebieden te vinden, terwijl ze in West- en Midden-Europa ook veel in dichtbevolkte regio’s voorkomen.

Voorkomen in Nederland en België

In Nederland broeden slechtvalken tegenwoordig verspreid over het hele land, in alle provincies. Ze zijn vooral te vinden langs de grote rivieren, in de kustgebieden, in het Waddengebied en in grotere en kleinere steden. In het noordwesten van Nederland komen ze als broedvogel nog het minst voor. Buiten het broedseizoen zijn ze in vrijwel heel Nederland te zien, met de hoogste aantallen langs de kust en in waterrijke gebieden.

In België is de soort eveneens goed verspreid en zowel in Vlaanderen als in Wallonië aanwezig. Nadat de slechtvalk in de jaren zestig van de vorige eeuw uit België verdween als broedvogel, keerde de soort vanaf 1996 weer terug. Sindsdien hebben ze zich gevestigd in vrijwel alle grote steden, langs de riviervalleien zoals de Schelde en de Maas, en in rotsachtige gebieden in de Ardennen.

Habitat en voorkeursbiotopen

Wereldwijd hebben slechtvalken een zeer gevarieerd leefgebied, maar ze hebben altijd behoefte aan open ruimte om te jagen en een hoog punt om te rusten of te broeden. Ze voelen zich thuis op de koude toendra, in halfwoestijnen, langs steile zeekusten, in rivierdalen, in berggebieden en in open boerenland.

Omdat ze zelf geen nest bouwen, kiezen ze van nature voor onbereikbare richels en nissen in steile rotswanden of kliffen. In streken zonder rotsen maken ze gebruik van oude nesten van andere grote vogels in hoge bomen of hoogspanningsmasten, en soms broeden ze zelfs op de grond. Daarnaast hebben ze zich uitstekend aangepast aan het leven in de stad, waar hoge gebouwen, kerktorens en fabrieksschoorstenen dienen als vervanging voor natuurlijke rotswanden. Een groot en open jachtgebied met voldoende andere vogels als voedsel is voor hun leefomgeving altijd noodzakelijk.

Herkenning en uiterlijke kenmerken

De slechtvalk is een grote, krachtig gebouwde valk met brede schouders, een korte staart en lange, spitse vleugels. Volwassen vogels hebben een leigrijze tot blauwgrijze bovenkant en een lichte, roomwitte onderkant die op de borst, buik en flanken dicht bezet is met fijne, donkere dwarsstrepen. Op de kop hebben ze een opvallende zwarte kap die doorloopt in een brede, donkere baardstreep onder de ogen, wat sterk afsteekt tegen de witte wangen en keel. De ogen zijn donkerbruin en hebben een gele oogring, terwijl ook de washuid op de snavelbasis en de krachtige poten felgeel van kleur zijn.

Het vrouwtje is tot wel een derde groter en zwaarder dan het mannetje. Een volwassen vogel bereikt een lichaamslengte van ongeveer 38 tot 54 centimeter en heeft een vleugelspanwijdte van 79 tot 114 centimeter. Mannetjes wegen gemiddeld tussen de 550 en 750 gram, terwijl vrouwtjes een gewicht van 900 tot wel 1.300 gram kunnen halen.

Jonge slechtvalken zien er in hun eerste levensjaar duidelijk anders uit dan de volwassen dieren. Ze hebben geen blauwgrijze rug, maar een donkerbruin verenkleed met lichtere veerranden, en op hun borst en buik zitten donkere lengtestrepen in plaats van dwarsbanden. Daarnaast is de koptekening bij jonge vogels minder scherp afgetekend en zijn hun poten, oogring en snavelbasis niet geel, maar blauwgrijs tot groengrijs. Wanneer kuikens net uit het ei kruipen, zijn ze bedekt met wit dons, dat na enkele weken plaatsmaakt voor een dikker, grijswit donskleed voordat de eerste echte veren beginnen te groeien.

Geluid

Buiten het broedseizoen zijn slechtvalken meestal erg stil, maar rond de nestplaats laten ze zich luid en duidelijk horen. Wanneer ze onraad bespeuren of hun territorium verdedigen, roepen ze een scherp, schor en krachtig “kè-kè-kè-kè” of “kjèk-kjèk-kjèk” dat snel achter elkaar wordt herhaald. Tijdens de balts en bij het overdragen van voedsel gebruiken mannetjes en vrouwtjes een hoog, piepend en klagend “wi-tsjiew” of “tsjie-oek“. Hongerige jongen op het nest laten een aanhoudend, schril en jankend bedelgeluid horen dat klinkt als een langgerekt “kèèè-kèèè“.

Ondersoorten

Wereldwijd worden negentien verschillende ondersoorten van de slechtvalk erkend die zich hebben aangepast aan de uiteenlopende klimaten waarin ze leven. Ze verschillen onderling vooral in lichaamsgrootte, de donkerte van hun verenkleed en de breedte van hun baardstreep. De belangrijkste ondersoorten zijn:

  • Falco peregrinus peregrinus komt voor in grote delen van Europa, inclusief Nederland en België, en is de ondersoort die hier als broedvogel leeft.
  • Falco peregrinus calidus broedt in de noordelijke toendra’s van Europa en Azië, is wat lichter van kleur en trekt in de winter vaak naar het zuiden.
  • Falco peregrinus brookei leeft in het Middellandse Zeegebied en is kleiner, met vaak een warme, roestbruine tint op de borst.
  • Falco peregrinus tundrius broedt in het hoge noorden van Noord-Amerika en Groenland, is licht gekleurd en legt tijdens de trek grote afstanden af.
  • Falco peregrinus pealei leeft langs de koele noordwestkust van Noord-Amerika en is een van de grootste en donkerste ondersoorten.
  • Falco peregrinus macropus komt voor in vrijwel heel Australië en valt op door zijn relatief grote poten en brede zwarte kopkap.

Voeding en foerageergedrag

Volwassen slechtvalken eten bijna uitsluitend andere vogels en passen hun menu aan op wat er in hun omgeving te vinden is. In steden bestaan hun prooien vaak uit stadsduiven, postduiven, spreeuwen, merels en soms halsbandparkieten, terwijl ze op het platteland naast duiven en zangvogels ook weidevogels zoals kieviten en grutto’s vangen. Langs de kust en op het wad jagen ze veel op steltlopers, meeuwen en eenden, en heel soms pakken ze een grotere vogel zoals een gans of reiger, of een vleermuis. Omdat het vrouwtje flink groter en zwaarder is dan het mannetje, vangt zij bij voorkeur wat grotere prooien, zoals duiven, terwijl het lichtere mannetje vaker kleinere vogels slaat.

Jonge slechtvalken krijgen van hun ouders kleine stukjes vlees van dezelfde vogelprooien die de volwassen dieren eten, zoals duiven, zangvogels en steltlopers. Vooral in de eerste tijd nadat de jongen uit het ei zijn gekropen, brengt het mannetje veel prooien naar het nest en scheurt het vrouwtje het vlees in kleine hapjes voor de kuikens. Wanneer de jongen ouder worden, oefenen ze hun vliegvaardigheid en jachttechnieken door achter andere vogels aan te vliegen. Na het uitvliegen blijven ze nog enige tijd afhankelijk van hun ouders, totdat ze zelfstandig voldoende prooien kunnen vangen.

Interessante feiten en gedragingen van de slechtvalk

  • Snelste dier op aarde: Slechtvalken behoren tot de snelste dieren ter wereld. In een duikvlucht halen ze meer dan 300 kilometer per uur. Kleine knobbels in hun neusgaten remmen de luchtstroom af. Zo kunnen ze blijven ademen.
  • Geen slechterik, maar een gewone valk: Hun naam klinkt streng, maar dat is niet zo. ‘Slecht’ betekende vroeger ‘gewoon’ of ‘eenvoudig’. Valkeniers gebruikten deze vogel vaker dan de zeldzame giervalk.
  • Ingebouwde zonnebril: Mogelijk helpt de donkere baardstreep om schittering van zonlicht te verminderen en het contrast tijdens de jacht te verbeteren.
  • Enorm menu: Wereldwijd zijn meer dan tweeduizend vogelsoorten als prooi vastgesteld. Soms vangen ze een kleine kolibrie of een grote gans.
  • Taakverdeling: Het vrouwtje is aanzienlijk groter en zwaarder dan het mannetje. Tijdens de broedperiode en de eerste weken na het uitkomen van de jongen brengt het mannetje doorgaans het grootste deel van het voedsel naar het nest. Het vrouwtje houdt zich in die periode voornamelijk bezig met het beschermen en verzorgen van de jongen, maar jaagt zelf ook regelmatig.

Gedrag en leefwijze

Volwassen slechtvalken zijn meestal solitair, maar vormen tijdens het broedseizoen een paar en verdedigen hun territorium fel tegen indringers. Ze zijn erg waakzaam en vliegen vaak hoog in de lucht of zitten op een uitkijkpost om hun omgeving en mogelijke prooien goed te overzien.

Het foerageergedrag van slechtvalken is gericht op snelheid, scherp zicht en het uitkiezen van kwetsbare of opvallende prooien. Ze speuren vanaf een hoog uitkijkpunt, zoals een hoge toren, rotswand, mast of boom, of ze cirkelen hoog in de lucht op zoek naar beweging. Zodra ze een geschikte prooi zien, storten ze zich met halfgesloten vleugels in een razendsnelle duikvlucht omlaag om de prooi in de lucht te grijpen of met hun poten te raken. Soms jagen mannetje en vrouwtje samen of vangen ze een prooi laag boven de grond of het water.

Trekgedrag en migratieroutes

Het trekgedrag van de slechtvalk verschilt sterk per regio en hangt vooral af van het klimaat en het aanbod van voedsel. Vogels uit het hoge noorden, zoals uit Scandinavië, Noord-Rusland, Groenland en het noorden van Noord-Amerika, zijn echte trekvogels die in de herfst naar warmere streken vliegen, omdat het in hun broedgebied te koud wordt en veel prooivogels wegtrekken. Slechtvalken uit gematigde gebieden, zoals Nederland en België, zijn grotendeels standvogels die het hele jaar in hun territorium blijven, al zwerven jonge vogels wel meer rond. In de herfst en winter komen er bovendien trekvogels en overwinteraars uit noordelijkere landen naar West-Europa, waardoor de aantallen hier dan hoger liggen.

Tijdens de trek volgen slechtvalken vaak open landschappen, kusten, rivierdalen en bergketens waar ze gemakkelijk kunnen navigeren en onderweg voldoende vogels vinden om te jagen. Sommige trekvogels leggen enorme afstanden af, waarbij vogels uit Noord-Europa en Noord-Azië helemaal tot in Zuid-Europa, het Midden-Oosten of Afrika trekken, en noordelijke Amerikaanse slechtvalken soms tot ver in Zuid-Amerika overwinteren. Veel trekvogels keren jaar na jaar terug naar hetzelfde overwinteringsgebied en hetzelfde broedgebied.

Voortplanting en broedgedrag

De voortplanting van de slechtvalk begint in het vroege voorjaar, waarbij de paartijd en balts in gebieden zoals Nederland en België meestal in februari of maart op gang komen. Vaak blijft een paar jarenlang bij elkaar en keert het steeds terug naar dezelfde plek. Tijdens de balts laten het mannetje en het vrouwtje sierlijke en snelle vliegbewegingen zien boven hun broedgebied, zoals samen cirkelen, duiken en elkaar in de lucht een prooi overgeven. Het mannetje laat daarmee zien dat hij sterk is en genoeg voedsel kan vangen, wat belangrijk is omdat het vrouwtje veel energie nodig heeft om eieren te maken.

Slechtvalken bouwen zelf geen echt nest van takken of bladeren. Ze kiezen een geschikte plek op een hoge, beschutte richel of nis, bijvoorbeeld op een steile rotswand, op een hoog gebouw of toren, in een speciaal geplaatste nestkast of in een oud nest van een andere grote vogel in een hoogspanningsmast of boom. Met hun poten en borst maken ze een ondiep kuiltje in het gruis of zand, of in de bodem van een nestkast, zodat de eieren niet wegrollen.

De eileg vindt meestal plaats in maart of begin april, waarbij een vrouwtje vaak om de dag een ei legt. Een volledig legsel bestaat meestal uit 3 tot 4 eieren, al komen 2 of soms 5 eieren ook voor. Ze leggen maar één legsel per jaar. De eieren zijn roomwit tot bruinachtig met fijne of grovere roodbruine en donkere spikkels en vlekken.

De broedtijd duurt ongeveer 29 tot 32 dagen. Het vrouwtje zit het grootste deel van de dag en de hele nacht op de eieren om ze warm te houden, terwijl het mannetje haar af en toe aflost en voor het meeste voedsel zorgt. Wanneer de eieren uitkomen, zijn de kuikens hulpeloos en bedekt met wit dons. Na een tijdje krijgen ze een dikker, grijswit donskleed en daarna groeien de eerste echte veren. In de eerste weken houdt het vrouwtje de kleine kuikens warm en beschut ze tegen de kou, regen of felle zon, terwijl het mannetje prooien aanbrengt en het vrouwtje die in kleine stukjes verdeelt. Na ongeveer vijf tot zes weken vliegen de jonge slechtvalken voor het eerst uit, al blijven ze nog enkele weken in de buurt om verder te leren jagen en gevoerd te worden, voordat ze na twee tot drie maanden volledig zelfstandig zijn.

In het wild worden slechtvalken gemiddeld ongveer 10 tot 15 jaar oud, maar sommige vogels bereiken een hogere leeftijd.

Predatie en natuurlijke vijanden

Volwassen slechtvalken hebben weinig natuurlijke vijanden, maar kunnen incidenteel worden gedood door grotere roofvogels, waaronder oehoes en arenden. Eieren en jonge kuikens zijn kwetsbaarder voor nestrovers, zoals kraaiachtigen en grotere roofvogels. Ook zoogdieren kunnen bij bereikbare nesten een gevaar vormen.

Bedreigingen en populatiestatus

Wereldwijd is de slechtvalk momenteel niet bedreigd en staat de soort op de Rode Lijst van de IUCN vermeld als ‘niet bedreigd’ (Least Concern), met een grote populatie met een toenemnde trend. In het midden van de twintigste eeuw zag dat er heel anders uit, toen de aantallen in grote delen van Europa en Noord-Amerika instortten door landbouwgif zoals DDT. Dat gif hoopte zich op in de voedselketen, waardoor de eierschalen van slechtvalken te dun werden en braken tijdens het broeden. Nadat deze schadelijke stoffen werden verboden en de soort streng werd beschermd, zijn de aantallen in veel landen weer goed hersteld. Tegenwoordig vormen botsingen met gebouwen, windturbines en hoogspanningskabels, verstoring bij broedplaatsen, illegale vervolging en ziekten zoals vogelgriep de belangrijkste risico’s.

Status in Nederland

In Nederland is de slechtvalk evenmin bedreigd en staat de vogel niet op de Nederlandse Rode Lijst van broedvogels. Sinds de terugkeer als broedvogel in de jaren negentig is het aantal broedparen gegroeid tot ongeveer 150 tot 180 paren. Wel blijven er in Nederland gevaren bestaan, zoals botsingen met windmolens, hoogspanningsleidingen en het verkeer. Daarnaast kunnen ze in de problemen komen door verstoring op hun nestplek, door de opkomst van de oehoe als natuurlijke vijand en door besmetting met vogelgriep via zieke prooivogels. Ook komt illegale vervolging door vergiftiging of afschot soms nog voor.

Bescherming en wetgeving

In Nederland is de slechtvalk een wettelijk beschermde inheemse vogelsoort onder de Omgevingswet. Het is verboden om de vogels opzettelijk te doden, te vangen of te verstoren. Ook hun nesten en eieren zijn beschermd. De nesten van slechtvalken vallen onder de categorie jaarrond beschermde vogelnesten. Daarnaast zetten vogelwerkgroepen, natuurorganisaties en bedrijven zich actief in voor de soort door speciale nestkasten te plaatsen en te onderhouden op hoge gebouwen, kerktorens en fabrieksschoorstenen.

Bronnen

Falco peregrinus

Taxonomie

RijkAnimalia (dieren)
StamChordata (chordadieren)
KlasseAves (vogels)
OrdeFalconiformes
FamilieFalconidae (Valkachtigen)
GeslachtFalco

Kenmerken

Grootte♂: 38-45 cm
♀: 46-54 cm
Gewicht♂: 550-750 gram
♀: 900-1300 gram
Vleugelspanwijdte79-114 cm
Groep/solitairSolitair
VoedingVogels, zoals duiven, spreeuwen, eenden en steltlopers

Voortplanting

Broedinterval1 keer per jaatr
BroedperiodeFebruari-juni
Aantal legsels1 legsel per jaar
Plaats nestHoge richel, nis in rotswand, hoog gebouw of toren, nestkast of oud nest van een andere grote vogel
Aantal eieren3-4 eieren
Ei-grootte50-53 x 40-42 mm
Broedduur29-32 dagen
Uitvliegen5-6 weken
Geslachtsrijp2-3 jaar
Levensduur10-15 jaar in het wild

Voorkomen in Nederland

Aantal broedparen150-180 (2025)
Aantal overwinteraars500-650 (2016/17-2020/21)
Doortrekkers500-650, okt.-nov. (2016/17-2020/21)
BeschermingOmgevingswet, Europese Vogelrichtlijn
Rode lijst IUCNNiet-bedreigd (LC, 2021)
Nederlandse Rode LijstNiet opgenomen
Verspreidingskaart van broedende slechtvalken in Nederland, 2023-2025
Verspreiding broedvogels 2023-2025
Sovon Vogelonderzoek Nederland
Verspreidingskaart niet-broedvogels winter, 2013-2015
Verspreiding niet-broedvogels
winter 2013-2015
Sovon Vogelonderzoek Nederland

Voorkomen wereldwijd

Wereldkaart met landen in groen, blauw, cyaan, geel en grijs
Author: MPF
License: CC BY-SA 3.0
Legenda:
__ Trekgebied
__ Permanent leefgebied
__ overwinteringsgebied
__ Broedgebied


Ontdek meer van Fauna & Flora

Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.

Scroll naar boven