Heksenboter

Schimmels, Bijzondere vormen, Korsten en kussens
  • Geel schimmel op boomschors
  • Gele schimmel op een stuk hout.
  • Heldere gele schimmel op bladeren en takken
  • Heldere gele schimmel op boomschors.
  • Geel slijm op boomschors in het bos.

Beschrijving van heksenboter

Verspreiding

Mondiaal

Heksenboter is een slijmzwam die overal ter wereld voorkomt. Het wordt aangetroffen in gematigde, subtropische en tropische streken op bijna elk continent, behalve in de poolgebieden. Dankzij de lichte sporen die gemakkelijk met de wind meewaaien, kan het zich goed aanpassen en in allerlei klimaten vestigen. Zo is heksenboter een van de meest voorkomende en waargenomen slijmzwammen wereldwijd.

Europa

In Europa is de soort wijdverspreid, van Scandinavië in het noorden tot de zuidelijke landen. Deze slijmzwam groeit vooral waar zijn favoriete voedselbron, rottend organisch materiaal, volop aanwezig is. De brede verspreiding over het vasteland en de eilanden komt door het vermogen om te groeien onder uiteenlopende vochtigheids- en temperatuuromstandigheden.

Nederland

In Nederland wordt heksenboter als een algemene soort beschouwd die over het hele land wordt waargenomen. Dankzij het opvallende uiterlijk wordt het in Nederland relatief vaak gemeld en komt op verschillende plaatsen voor, zoals in bosgebieden in het noorden, maar ook in het Zwanenwater in Noord-Holland en andere natuurgebieden. De soort wordt vooral aangetroffen op dood hout, zoals stobben en stronken, en op de bosbodem.

Habitat en biotoop

Het is een afbreker die het liefst groeit in vochtige omgevingen met veel rottend organisch materiaal. De soort voelt zich thuis in biotopen die rijk zijn aan micro-organismen, zoals bacteriën en schimmelsporen, die als voedsel dienen. Deze slijmzwam wordt vaak gevonden op dood hout, zoals boomstammen, stronken en rottende schors, maar ook op houtsnippers en bladafval in bossen, parken en tuinen. Het slijmstadium verschijnt meestal na regenachtige periodes, wanneer het vochtig genoeg is om te kruipen en voedsel te zoeken. Opvallend is dat de soort ook kan overleven in bodems met hoge concentraties zware metalen.

Zichtbaarheid

Heksenboter is meestal het hele jaar door te vinden, maar vooral in de warmere, vochtige maanden. Deze soort is vaak te zien van de lente tot en met de herfst, met een piek in de zomer als het opvallend gele plasmodium, het kruipende slijmstadium, verschijnt. Dit stadium ontwikkelt zich het best bij hoge luchtvochtigheid en warme temperaturen, waardoor de slijmzwam vaak opduikt na regenval. De gele fase duurt niet lang; na een paar dagen tot een week trekt de zwam samen en verandert in het onbeweeglijke vruchtlichaam dat sporen produceert. Dit droogt uit en verkleurt van geel naar donkergrijs of zwart, maar kan nog lange tijd op het substraat blijven zitten, waardoor je het ook in de late herfst nog kunt tegenkomen.

Herkenning

Vruchtlichaam

Het vruchtlichaam, wetenschappelijk een aethalium genoemd, is een kussenvormige massa die ontstaat uit het plasmodium. De grootte varieert, maar meestal heeft het een diameter van twee tot twintig centimeter en een hoogte van één tot drie centimeter. Er is geen sprake van een schijnhoed of hoed zoals bij gewone paddenstoelen. De buitenste laag, de korst of cortex, is bros en onregelmatig van structuur en kan wit, crème of vaak fel citroengeel zijn. In deze fase is er geen sprake van echt ‘vlees’, maar van een sponzige massa die na rijping een droog, poederachtig binnenste krijgt. De geur is meestal onopvallend en wordt soms omschreven als licht muf of aards. De smaak speelt geen rol, omdat de slijmzwam als oneetbaar wordt beschouwd.

Steel

Heksenboter heeft geen steel of voet. Het kussenvormige vruchtlichaam groeit direct uit het plasmodium en zit vast op het substraat zonder enige ondersteuning.

Poriën en buisjes

Het is een slijmzwam zonder poriën of buisjes, zoals bij een boleet of andere buisjeszwammen. Het vruchtlichaam is een gesloten, compacte massa.

Sporen

De sporen ontstaan in de rijpe vruchtmassa, waar het protoplasma zich omzet in sporen en een netwerk van fijne draden, het capillitium. De sporen zelf zijn meestal rond tot ovaal van vorm en erg klein, met een diameter van ongeveer 6 tot 9 micrometer. De sporenmassa heeft een typisch donkerbruine tot zwarte kleur. Wanneer de korst van het aethalium scheurt en openbreekt, worden de droge, lichte sporen in grote aantallen door de wind verspreid, waardoor nieuwe substraten snel en op grote schaal gekoloniseerd kunnen worden.

Weetjes over heksenboter

  • Deze slijmzwam staat bekend om het vermogen om hoge concentraties zware metalen op te nemen en te neutraliseren, met name zink. Dit gebeurt doordat de soort dit metaal opslaat in zijn cellen, wat een zeldzame eigenschap is onder slijmzwammen.
  • De felle gele kleur van het plasmodium wordt veroorzaakt door het pigment fuligorubine, een stof waarvan wetenschappers vermoeden dat die een rol speelt bij het afweren van bacteriën en het beschermen tegen ultraviolet licht.
  • Het plasmodium is een van de weinige niet-dierlijke organismen die actief voortbeweegt om voedsel te zoeken. De massa protoplasma kan kruipen met een snelheid tot wel vier centimeter per uur.
  • Ondanks dat het organisme geen zenuwstelsel of brein heeft, is aangetoond dat het plasmodium een vorm van primitief geheugen en besluitvorming bezit. De slijmzwam kan in experimenten de kortste route door een doolhof vinden om bij zijn voedselbron uit te komen.
  • De soort wordt in sommige Mexicaanse regio’s, zoals Tlaxcala, geoogst en gegeten in zijn jonge, gele plasmodiumfase, waar het bekendstaat onder de lokale naam “caca de luna” (maanpoep).

Bedreiging

Heksenboter is wereldwijd niet bedreigd. Door de brede verspreiding en algemene aard staat het niet op de Rode Lijst van de IUCN (International Union for Conservation of Nature) en ook niet op nationale Rode Lijsten van verschillende Europese landen.

Nederland

In Nederland wordt het niet als bedreigd beschouwd. De soort is zeer algemeen en komt wijdverspreid voor in diverse biotopen. De Nederlandse Rode Lijst voor schimmels en slijmzwammen kent momenteel geen beschermingsstatus toe aan heksenboter. De soort wordt als een alledaags en stabiel onderdeel van de Nederlandse natuur gezien.

Bescherming

Vanwege het algemene en niet-bedreigde karakter is de soort niet wettelijk beschermd via specifieke bepalingen in bijvoorbeeld de Nederlandse Wet Natuurbescherming. Hoewel er geen specifieke beschermingsmaatregelen gelden voor heksenboter zelf, profiteert de soort wel van de algemene bescherming van de bossen, parken en natuurgebieden die als de habitat dienen. Het behoud van dood hout, dat essentieel is als substraat, is een belangrijke factor die de aanwezigheid van heksenboter in stand houdt.

Bronnen

Fuligo septica

Taxonomie

RijkFungi (schimmels)
StamAmoebozoa
KlasseMycetozoa (slijmzwammen)
OrdePhysarales
FamiliePhysaraceae
GeslachtFuligo

Herkenning

UiterlijkHeldergele, slijmerige massa. later brosse, kussenvormige, donkerbruine tot zwarte sporenmassa in een gele korst.
Breedte 2 tot 20 cm
Dikte1 tot 3 cm
VleesDroge, poederachtige massa
VleeskleurDonkerbruin tot zwart
Sporen 6 tot 9 μm
SporenkleurDonkerbruin tot zwart
BuisjesGeen buisjes
PoriënGeen poriën
GeurOnopvallend en licht aarde-achtig
SmaakNiet relevant

Verspreiding

WereldWereldwijd
EuropaWijdverspreid van het noorden tot het zuiden
Nederland Hele land
NMV Verspreidingsatlas Paddenstoelen
Verspreiding van Fuligo septica in Nederland.
Verspreidingskaart heksenboter

Bedreiging

ZeldzaamheidAlgemeen
Rode Lijst 2008Niet opgenomen

Ecologie

HabitatVochtig, rottend organisch materiaal
GroeitijdVan de lente tot en met de herfst

Ontdek meer van Fauna & Flora

Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.

Gerelateerde berichten

Scroll naar boven